Prezidente Repúblika, Ramos Horta .Imajen Tatoli/Antonio Daciparu.

DILI, 07 maiu 2022 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, segunda ne’e submete pedidu ba Tribunál Rekursu (TR) atu halo revizaun antesipatória kona-ba konstitusionalidade hosi projetu-lei kona-ba responsabilidade Prezidente nian tuir artigu 149 Konstituisaun RDTL.

Notísia Relevante:  PN aprova projetu lei Responsabilidade Prezidente Repúblika iha finál globál

Pedidu ne’e hatuur no hakerek fundamentu sira hodi kestiona konstitusionalidade hosi projetu-lei refere. Hirak-ne’e inklui fundamentu relasiona ho violasaun artigu 1, 16, 30, 67, 85 95, no 97 hosi konstituisaun RDTL.

“Nu’udar Xefe Estadu no símbolu garantiadór ba independénsia nasionál no unidade Estadu no mós ba funsionamentu loloos hosi nia instituisaun demokrátiku sira, konstitusionalmente konsagrada, Prezidente hala’o hela knaar esensiál hodi asegura funsionamentu normál no saudável hosi nasaun nia instituisaun sira. Revizaun preventiva mak dalan ida liuhosi ne’ebé Prezidente mak ezerse nia influénsia no hala’o nia funsaun nu’udar garantiadór ba ukun lei. Nia bele hala’o nia devér solene ne’e tomak mesak de’it liuhosi diálogu kontínua no ho kooperasaun hosi Tribunál,” refere komunikadu imprensa ne’ebé Agência Tatoli asesu, tersa ne’e. 

Pedidu ho pájina 26 aprezenta detalla sira hosi violasaun aparente hasoru Konstituisaun ne’ebé envolve númeru argumentu legál sira inklui falta kompeténsia hosi Parlamentu Nasionál atu halo lei ne’e haktuir artigu 95(2)(k) no artigu 79 hosi Konstituisaun.

Sirkunstánsia sira liuhosi ne’ebé testu lei nian mak altera tiha tuir dalan ne’ebé halo mudansa ba hanoin lejizlativu liutiha votasaun iha plenária parlamentu mak argumenta atu rezulta ho projetu-lei ne’e sai inkonstitusionál tanba nia viola prinsípiu fundamentál hosi KRDTL.

Katak, Timor-Leste nu’udar Estadu demokrátiku, soberanu, independente no unitáriu bazea ba vontade povu nian no nune’e mudansa ba testu ne’e mak kontráriu ba prinsípiu Estadu direitu demokrátiku no fundamentalmente sobu sub-subar mandatu nakloke, transparente, populár no reprezentativu ne’ebé hela subjasente ba ukun lei demokrátiku tomak ne’e. 

Konstitusionalidade materiál hosi projetu-lei mak kestiona bazea ba nia interferénsia ho separasaun podér. ‘Krime’ sira inklui iha testu mak haree atu iha karáter ladún moos no ambígu liu atu iha tendénsia interfere ho Prezidente nia kompeténsia konstitusionál sira no ezersísiu hosi nia “majistratura influénsia” no nia kompeténsia espesífika sira ba intervensaun no partisipasaun Prezidente Repúblika nian iha funsaun atu orienta ka forma desizaun polítiku Estadu nian.

Falta klareza no natureza ambígu hosi ‘krime’ sira-ne’e hamosu hela fundamentu keta-ketak ba inkonstitusionalidade.

“Iha parágrafu ida pedidu ne’e hato’o hela pergunta. Agora, saida mak bele hanesan ‘abuzu hosi nia funsaun’ no ‘subverzaun ukun Lei’ lahó utilizasaun violénsia ka ameasa violénsia,” nota ne’e haktuir.

Se Prezidente sujere katak Primeiru-Ministru tenke hatama nia demisaun tanba Governu laiha ona abilidade atu jere dezastre naturál, parese katak asaun ida-ne’e bele konsidera hanesan krime ida haktuir Lei Parlamentu Nasionál ida-ne’e ka lae.

Haktuir nune’e, bele dehan Prezidente foti asaun liu nia kompentensia no tenta atu promove demisaun Governu. Asaun barak ne’ebé mak hatete konstitui krime sira haktuir lei proposta mak kobre ona iha Kódigu Penál.

Maibé, natureza ladún moos no ambígu iha-ne’ebé sira mak foin ezbosu bele iha tendénsia atu halimita no/ka influensa ezersísiu podér diskresionáriu hirak hanesan ne’e liuhosi Prezidente ne’ebé sei, konsiente ka oinseluk, halimita nia asaun sira relasiona ho nia ‘influénsia majisteriál’ tanba ta’uk ka fiar katak ida-ne’e bele hamosu disputa ho Parlamentu no rezulta ho prosesu kriminál hasoru nia.

Tuir dalan ida-ne’e, sira fundamentalmente subverte sistema konstitusionál no iha potensiál atu konstranje Prezidente nia asaun no husik nia vulneravel ba manipulasaun partidu-polítiku nian iha Governu no Parlamentu.

Nia mós argumenta katak lei proposta konstitui violasaun sériu kontra ukun lei tanba maneira oinsá nia buka atu kriminaliza asaun hosi individuál espesífiku duké hahalok ema lubuk ida, katak titulár orgaun Estadu sira-hotu.

Iha posibilidade katak Lei Responsabilidade Prezidensiál bele hamosu situasaun iha-ne’ebé sala interpretasaun ka sala kompreensaun kona-ba ezersísiu prezidensiál hosi majistrásia influénsia iha sirkunstánsia espesífika bele rezulta ho dezviasaun rekursu sira hosi parte rua mak  Prezidente Repúblika no Parlamentu Nasionál.

Dezviasaun hanesan ne’e bele impede Governu, Prezidente no Parlamentu sira-nia dezempeñu ba sira-nia funsaun loloos haktuir iha Konstituisaun. Ida-ne’e bele hamosu no konstitui krize institusionál sériu, ho responsabilidade no konsekuénsia hotu ne’ebé situasaun hanesan ne’e bele envolve.

Notísia Relevante: Bankada Governu konsidera normal eis PR la promulga lei Responsabilidade PR

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here