Grupu Muzika Lahane hananu no halo video klip ba múzika “Oras To’o Ona” iha Seloi Kraik (Aileu). Hosi liman-kuana Zeca Smith (kaer guitar), Aida Soares, Anito Matos, no Valdo Belo. Imajen/Reprodusaun hosi video UNAMET Song.

Oras to’o ona…/atu ita hili…/maun-alin inan-feton Timor Lorosa’e/rai-ulun to’o rai-ikun/mai ona ba/mai fihir tuir ó-nia hakarak/ita hotu-hotu mai hili hodi ksolok/iha ne’ebá ita sei fó naran//.

Oras to’o ona…/atu ita hili…/ba futuru ida/ne’ebé ho dame/ida-ne’e mak ó-nia direitu//Ita-ida-idak hili tuir ó-nia laran/ba aban bainrua nian/keta tauk ni rona ba/konsulta ne’e ba ema hotu/ohin loron di’ak ba ita atu hatene/hili fihir hakotu ba/tuir ida-idak nia lian/ne’ebé mak ó-nia hakarak//.

DILI, 29 agostu 2020 (TATOLI)—Iha tinan 1999, UNAMET (United Nations Mission in East Timor) liuhosi Public Information Office (PIO) fó fiar ba Lahane Group (múzika) hodi hakerek múzika ida ba Konsulta Populár atu bele alerta ba povu Timor-Leste hotu hotu hamriik no perpara aan ba sentu votasaun atu vota, fó hanoin ba timoroan hotu tenke ba vota ho loloos no haksolok, no sunu timoroan nia espiritu atu hakbesik aan ba sentru votasaun no vota lahó tauk.

Notísia Relevante: Múzika UNAMET “Oras To’o Ona” fanu povu Timor-Leste hadeer

Zeca Smith. Imajen TATOLI/Joanico de Araujo.

Múzika ne’e nia títulu ka referensia ne’e balu mai hosi UNAMET ho liafuan xave “Oras To’o Ona, Hakotu Ba” hafoin Lahane Group dezenvolve depois sai formatu múzika ida-ne’ebé ho nia konteúdu no sentidu diferensa no bele kontribui mós ba iha prosesu preparasaun ba loron Konsulta Popular (referendu). Kooredandór Lahane Group no Kompozitór Múzika “Oras To’o Ona”, José Filipe Ximenes “Zeca” Smith, haktuir istória ne’e Jornalista Agência TATOLI, Cancio Ximenes, iha ambitu komemorasaun Loron Konsulta Populár bad ala-21 (30 agostu 1999-30 agostu 2020) iha nia rezidénsia Lahane, Dili, kuarta (26 agostu 2020).

Múzika “Oras To’o Ona” Hakerek iha Lahane

Imajinasaun kompozitór ida-nian moris hosi esperiénsia terus ida-nian ne’ebé nia kuru hosi wee-matan Portugal kolonializa Timor durante tinan 450, funu Japaun, no Indonézia invade Timor durante tinan 24 nia laran ne’ebé halo timoroan barak mak terus no mate, konsege fanu Kompozitór múzika, Zeca Smith, hakerek múzika “Oras To’o Ona” ne’e ho fasil tebes. Tuir mai, Zeca Smith, haktuir ninia memória istória pasada ne’e ba TATOLI;

Múzika ne’e nia títulu ka referensia ne’e balu mai hosi UNAMET maibé ami maka halo no dezenvolve depois sai formatu múzika ida-ne’ebé ita bele dehan ho nia konteúdu referénsia nia istória sentidu diferensa depois bele kontribui mós ba iha prosesu preparasaun ba loron konsulta popular (referendu).

Konta aranjamentu múzika tomak hosi múzika ida-ne’e ita bele dehan katak ha’u maka halo depois ha’u konsulta ba alin no kolega sira atu sira fó ideia tau hamutuk hodi halo kompleta ba liafuan balun ne’ebé maka ita halo tiha ona, depois aranjamentu balu ne’ebé maka ha’u rasik prepara.

Objetivu prinsipál halo múzika ne’e mak tenke sai ho formatu diferensa katak múzika ninia konteúdu ne’e atu fó motivasaun, esperansa, no korajen ba ita-nia povu (Timor-Leste) iha tempu defisil iha momentu ne’ebá (1999), oinsá mak sira hotu bele sente katak ne’e tempu ikus liu ona ba ita-nia rain (Timor-Leste) atu deside Timor-Leste nia futuru ne’e atu ba di’ak ka aat.

Tanba ne’e maka depois hakerek tiha múzika ne’e, halo tiha nia aranjamentu, ami ensaiu ka treinu mós iha fatin ida-ne’e duni. Depois ami koko no hafoin koko, ami husu ba malu maizumenus ida-idak nia sentimentu ba múzika ne’e bele atrai no fanu ema hotu nia vontade no korajen ka lae. No, ami koko nafatin fó ideia ba malu. Depois múzika ne’e sai, ita bele dehan impresionante (menyentuh) ka kona no monu iha povu Timor-Leste tomak nia fuan no laran.

Ita bele hatene tempu rezisténsia ita bele dehan múzika hotu-hotu ne’ebé mak sai hanesan referénsia ba fanu ema hotu nia vontade ne’e maka múzika nuansa tebe-tebe, dahur, no bidu. Tanba, múzika ne’e fanu ema-nia espíritu nasionálizmu atu bele hamriik kontinua reziste iha rezisténsia ida-ne’e nia laran.

Imajen/Espesial.

Entaun, múzika ne’e ami halo ninia kontekstu ne’e ladook no lasees hosi ita-nia perspetiva. Hanesan ha’u dehan, múzika ne’e tenke ho jenre tebe-tebe atu fanu ema-nia espíritu, vontade, tenke hamriik no hader. Tanba múzika lentu dalaruma ema sente dehan katak ladún sukit ema-nia fuan. Tanba, ita Timor ne’e ita-nia identidade kultura mai hosi tebe-tebe, dahur, bidu, entaun múzika ne’e mós ita foti rasik hosi ita-nia fundasaun katak Timor ne’e ninia kostume ne’e maka tebe-tebe, dahur, ni bidu. Entaun, ita foti ida-ne’e para atu fanu ita-nia povu nia konfiansa, fiar, vontade, brani atu hamriik hodi tebe dahur. Katak, “Oras To’o Ona”, ita atu hili no hakotu ita-nia rai ne’e nia destinu, atu ba hetan futuru ne’ebé maka di’ak liu.

Hakerek Múzika Imajina Timoroan Nia Mate

Muízika hotu-hotu ema halo maibé nia kontekstu no nia konteúdu no referénsia lahanesan. Iha múzika “Oras To’o Ona” ida-ne’e, ninia konteúdu jerál ne’e iha ha’u-nia sentimentu rasik. Ne’e ha’u halo imajinasaun ba tempu barak ne’ebé desde malae-mutin (portugés) tama ita-nia rain. Ha’u imajina katak iha tempu ne’ebá ne’e povu ne’e sofre iha tempu barak, ema mate barak, sura la hotu maibé nunka hetan ninia rezultadu independénsia. Depois ida-ne’e mai fali funu japones, depois mai tan Indonézia invade Timor-Leste (1975) durante tinan 24, ita haree povu barak maka terus, mate ne’e barak tebes.

Entaun, ida-ne’e maka sai hanesan ha’u-nia motivasaun no sentimentu nu’udár timoroan ida katak momentu ne’e nu’udár oportunidade ikus ona ba ita Timor atu deside ita-nia futuru. Ho referénsia sira-ne’e hotu, ita hakarak halo múzika ida atu nune’e maizumenus múzika ne’e sai ba ne’e bele soke duni ema hotu nia fuan. Katak, tempu to’o ona povu tenke hadeer, hamriik ba fó nia kontribuisaun votu atu tetu no hakotu loloos destinu rai ida-ne’e nian. Tanba, úniku oportunidade ba Timor-Leste maka iha tinan 1999.

Inspirasaun hakerek múzika ne’e mai hosi liafuan xafe hosi UNAMET ho ninia versaun mai dehan “Oras To’o Ona, timoroan hakotu ba”. Entaun, liafuan ida “Hakotu Ba..!” ne’e ikus ona ba ita maka ida-ne’e. Se ohin ita la hakotu bainhira. Entaun, ida-ne’e mak ami hanoin dezenvolve liafuan sira-ne’e depois ho aranjamentu no konteúde ne’e, para depois sente katak múzika ne’e loloos sai ba ne’e pulumenus tenke ema hotu hadeer, hamriik ho korajen, brani hakat ba sentru votasun sira, para lori ita-nia votu ne’ebé ikus ba ita-nia rai nia moris ba futuru.

Halibur Malu Ba Ensaiu

Hafoin prepara múzika ne’e, ami kuaze la sai tomak. Ami-nia fatin konsentrasaun ne’e iha ne’e de’it. Ami halo ensaiu iha uma ne’e, iha uma sorin ne’ebá ne’e iha Pos Tentara Indonesia nian. Ami kanta, sira rona de’it tanba sira lahatene dalen Tetun. Maibé, antes ne’e ami moos halo tuir ona kultura nian para helik tiha sira-nia matan no neon.

Ami koko múzika dala uluk iha bairru laran, ema kuaze tanis hotu. Entaun, ha’u tama fali mai uma laran husu ba ha’u-nia grupu, oinsá ema tanis hotu hanesan ne’e ita senti halo nusa ne’e. Signifika katak múzika ne’e kona, ne’ebé ita hadi’a tan parte balun, para sai karik apresionante (menyentuh) tan de’it, ne’e para hanesan daun karik kona ne’e borus,

Ami lori múzika ne’e ba koko iha Xefe UNAMET, Ian Martin, nia oin iha Sede UNAMET Balide (agora INFORDEPE). Imajina took, se ema malae metan, mutin sira la komprende Tetun maibé sira rona múzika ne’e sira mós tanis. Malae mutin-metan la ko’alia buat ida maibé sira mai hakuak ami tanis de’it. Sira fó maka parabens. Kanta ne’e furak. Ne’ebé, ha’u hatan ba sira, obrigado barak ba ita-nia apresiasaun.

Kuandu ba halo gravasun iha RRI kalan ne’e, ami kuaze tahan malu to’o oras rua. Tanba hotu-hotu tanis. Sira tékniku be tau-matan ba audiu labele fó fatin ba ami atu kanta. Tanba, sira iha laran tanis hotu. Ami kanta ladi’ak. Ami tenke para. Ne’ebé ha’u dehan ba sira, imi grava tiha, imi sai hotu mak ami mesak mak kanta iha laran de’it. Entaun, ami konta kanta ladiak ona. ne’ebé ha’u fila mai dehan; múzika ne’e hanesan aitaraik karik kona to’o kelen-hun.

Tanba depois múzika ne’e sai ona iha Radiu Republik Indonesia (RRI), Televisi Republik Indonesia (TVRI), no UNAMET sira hahú lansa ona múzika ne’e hanesan halo materia kompaña. Maibé, prosesu antes ne’e ami bele dehan katak seidauk iha ameasa. Maibé depois múzika ne’e sai, komesa ema buka ona atu estraga ka ojon ami. Maibé grasa Maromak nian, ami hotu la sai. Momentu ne’e, ami hotu konsentra iha ne’e (uma Lahane).

Ha’u dehan ba sira katak sai la’o atensaun tanba agora múzika ne’e sai ona. Ema dehan ita sira-ne’e ema buka para atu estraga. Ne’ebé, momentu ne’e ami hakmatek de’it iha uma. No, balu até 1999 halai ba Indonézia, sira halo propaganda katak sira be kanta múzika “Oras To’o Ona” ne’e mate hotu tiha ona katak sira maka oho. Maibé la buat ida, tanba ida-ne’e funu maka halo.

Video Klip Halo iha Seloi Kraik

Ida-ne’e mak esensiál tebes. Bainhira ami foti video klip ne’e, momentu ne’e kolega malae na’in rua, ida naran JENNY no ida naran RICK mak fasilita halo gravasaun depois fasilita halo klip. Ba halo video klip ne’e iha rai Seloi Kraik (Aileu). Iha ne’ebá maka tuir loloos ami la sai tanba ema atu oho hotu ami. Depois ami foti klip ne’e hotu tiha, milisi sira haree malae na’in rua iha tempu ne’ebá, milisi haree malae sira la gosta. Ne’ebé, momentu ne’e sira hakrak ami labele fila. Sira hakrak halo buat ruma ba ami.

Lahane Group. Imajen/Repro. video UNAMET Song.

Maibé, iha membru milísia sira-ne’e nia leet iha kolega ida mak koñese ha’u, tanba iha tinan 1989, ha’u ba servisu iha Seloi Kraik hanesan mandór iha ne’ebá, tanba uluk sei servisu projetu. Entaun, momentu ami halo video klip ne’e milisi sira mai hanesan buat ida karik, sira halo aserku ami ho kondisaun lanu. Oin sira ne’e mean hotu. Sira ne’e mesak membru milisia AHI (Aileu Hametin Integrasi) ne’e hakarak ami labele fila.

Maibé, iha tempu ne’bá kolega ida maka bolu ha’u nia naran Mandor Smith. Bainhira nia bolu ha’u rona ne’e, ha’u sente anju ida maka mai bolu ha’u. Entaun, prontu, ha’u tenke halo aprosimasaun ida ho nia, maski nia milisia. Depois ha’u halo konversa ho nia para nia ajuda fali ho nia kolega sira-ne’e, lori ami sai hosi Seloi Kraik. Entaun, nia ho nia kolega milisia nain haat (4) akompña ami mai to’o kruzamentu entre Aileu ho Seloi Kraik ne’e mak ami fila mai Dili.

Grasa Maromak nian, momentu ne’ebá ema sei koñese ha’u, lae, konta ami ne’e mate ka moris, Maromak de’it maka hatene. Tanba momentu ne’ebá ne’e bainhira temi milisi ne’e ita-nia esperansa moris ne’e laiha.

Momentu ne’ebá, ema ne’ebé sai kameramen mak malae naran Jenny no Rick, sira hosi Austrália. Sira rua halo sakrifísiu lubuk ida tanba iha tempu ne’ebá sira na’in-rua (2) ajuda loos ami. Tanba iha momentu ne’ebá ami halo planu ne’e hasoru malu kuaze lori kalan de’it. Tanba atu halo video klip iha Dili laran ne’e araska uitoan. Tanba momentu ne’e mílisi iha Dili laran halo movimentu makaas loos. Entaun, sira halo planu katak halo video klip ne’e tenke foti dook hosi sidade Dili para seguru. Maibé realidade ami to’o iha Seloi Kraik mós hasoru difikuldade bo’ot. Tanba, ha’u hanoin iha Aileu ne’e mak bele livre atu halo buat ruma. Maibé depois halo klip hotu hetan fali difikuldede bo’ot maka atu fila mai Dili ne’e. Ne’ebé transporte malae na’in-rua ne’e maka fasilita ami.

Hetan Ameasa

Ameasa ne’e barak tebes. Ita bele dehan movimentu Milísia Aitarak iha Merkadu Lama (Centro Convenção Dili/CCD) sa’e to’o Kintál Boot ne’e kuaze ami-nia ain la tau iha ne’ebá ona. Kuandu ami haruka famlia ruma ba hola sasán ruma, milísia sira balun koñese hela familia ne’e hateten ba sira dehan imi ba dehan sira ida kanta “Oras To’o Ona” ne’e ami kuandu kaer toman mós “Sira Nia Oras Mós To’o Kedas”.

Sira ameasa makaas entaun sira mai fó informasaun ba ami. Entaun ami mós la sai. Ami hakmatek de’it iha uma Lahane, hein de’it bainhira maka situasaun ne’e hakmatek no bainhira mak situasaun ne’e bele rekopera ita-nia siguransa estabilidade para ita bele la’o livre. Tanba momentu ne’ebá múzika sai tiha, deskulpa, maibé ami-nia grupu kuaze sulan hotu, kuaze la sai. Bainhira sai tempu kalan maibé sai ho atensaun tanba hetan ameasa makaas hosi ita-nia maluk milisi sira.

Ne’ebé, ami sulan to’o loron konsulta popular mak ida-idak halai sai. Anito Matos halai ho Bung Lele ba rai Aitahan belar. Aida Soares, ami maka halai ba Dare. Anito ho Bung Lele halai ba Aitahan Belar tanba sira ba foti sasán la biban entaun sira maka halai ba Aitahan Belar maibé ha’u ho sira seluk ba hotu Dare.

Liu Tiha Konsulta Populár

Iha loron 19-20 setembru 1999 maka ami hosi Dare tun fali mai Dili laran. Situasaun di’ak ona ami tun hosi Dare mai, ami hetan osan uitoan hosi UNAMET. Entaun, osan ne’e ami organiza halo festa oan ida halo iha uma oin. Tanba, osan ne’ebé ami hetan uitoan hosi UNAMET ami lakohi tau ba bolsu maibé ami hola produtu lokál sira konvida maluk sira ne’ebé halai hotu ba Dare ne’e tun mai halo festa. Tanba, ita manan ona ita-nia Indepedensia, ne’ebé momentu ne’e ami laiha ona hetan ameasa hosi ema ruma.

Liu tiha tinan 21, iha komeorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-21 (30 agostu 1999-30 agostu 2020) tinan ida ne’e, ha’u sente orgullu tanba múzika “Oras To’o Ona” sai hanesan asset ne’ebé kontribui hotu ba prosesu ba indepedensia. Hateten katak la’os múzika ne’e de’it mak halo indepedénsia maibé kontribui ba prosesu indepedénsia. Ne’ebé, hanesan ha’u koordenadór ba Lahana Group, ha’u sente orgullu. Tanba uitoan ne’ebé maka ami halo, ema bele temi netik ami-nia naran. Labarak liu maibé iha minutu ida ka rua nia laran, ami kontribui ona ba ita-nia rai Timor-Leste nia independénsia.

Ita bele dehan katak ohin loron hotu-hotu bele senti katak ita hotu ita-nia kontribuisaun tantu maun sira funu na’in (FALINTIL), sira iha liur, ita-nia rede klandestina no barak tan nia kontribuisaun no múzika rezistensia grupu sira seluk nia kontribuisaun. Ezemplu, múzika Lemorai hosi kolega sira Lemorai Group no grupu sira seluk ne’ebé durante halo múzika barak kontribui ba ita-nia rezisténsia ne’e, ha’u hanoin ida-ne’e mós hola parte hotu istória.

Tanba ida-ne’e mak ha’u bele dehan katak múzika ne’e la lori forsa no la lori kroat hasoru inimigu maibé nia lori nia mensajen, lia menon depois fanu ema, bele muda ema-nia hanoin no loke ema-nia laran, bele fó motivasaun no korajen ba ema. Ne’ebé, múzika mós ita bele dehan fatór determinante ida ba prosesu Liberdade liu-liu hanesan iha Timor para aleinde ba ita-nia funu nain sira, igreja, aspetu hotu-hotu ne’ebé kontribui ba funu ne’e ita tenke tau konsiderasaun.

Ha’u sente orgullu tanba Múzika “Oras To’o Ona” ne’e, Estadu rekoñese nu’udar propriedade intelektual sai hanesan múzika rezisténsia, ida-ne’e sai hanesan aset no patrimóniu ida no mós sai hanesan múzika ida ne’ebé kontribui ba rezistensia. Ha’u hanesan kompozitor no Lahane Group, ami hotu hakarak ka lakhoi sente orgullu.

Lia-Tatoli Ba Ukun-Na’in Sira

Tanba ne’e, ha’u atu ko’alia hanesan ne’e bai ta-nia nai ulun sira-ne’e, dala ruma ita-nia lian la to’o ba sira tanba sira mak hanesan ita-nia maun, aman, lider, mabé hanesan ita-ne’e sira-nia oan, ita mós obrigasaun ne’ebé oinsá lider sira tenke hamutuk, fó liman ba malu, haree ba pasadu liuliu oinsá maka haree didi’ak para jerasaun foun aban bainrua hatutan estafeta ne’e kaer metin nasaun ne’e ba futuru ne’e importante.

Aprobveita sira sei moris hotu ne’e, ita-nia Maun Xanana, Marí, Lú-Olo, Ramos, Lere, Taur, no sira seluk ne’ebé sei iha, hanesan ema múziku no hanesan sidadaun baibain, ha’u iha espetativa boot, loron ida sira sei tuur hamutuk fó liman ba malu hodi hatutan aban bainrua estafeta ne’e husik ba sé no ba oin ne’e hanusa ne’e, sira tenke haree ida-ne’e. Nunee, sira liha, nasaun ne’e nia abut tenke metin, bele lori dezenvolvimentu di’ak ba futuru no ba jerasaun ne’ebé tuir mai.

Notísia Relevante: FALINTIL luta ho kilat, LAHANE GROUP hakotu luta ho múzika “Oras To’o Ona”

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Agapito dos Santos

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here