Kompozitór no Aranjamentu ba Múzika “Oras To’o Ona”, José Filipe Ximenes “Zeca” Smith. Imajen TATOLI/Joanico de Araújo.

Oras to’o ona/atu ita ita hili/ba futuru ida/tebe ho dame/ida-ne’e mak ó-nia direitu… Ohin loron di’ak ba ita atu hatene/hili fihir hakotu ba/tuir ida-idak nia lian/ne’ebé mak ó-nia hakarak..//

DILI, 28 agostu 2020 (TATOLI)—Kompozitór Múzika “Oras To’o Ona”, José Filipe Ximenes “Zeca” Smith, hateten referensia múzika refere balun mai hosi United Nations Mission in East Timor (UNAMET) no Grupu Múzika Lahane mak dezenvolve sai múzika ida-ne’ebé ninia konteúdu mai hosi referénsia ba Timor-Leste nia istória, ho objetivu atu bele kontribui ba prosesu preparasaun ba loron Konsulta Popular loron 30 agostu 1999 hodi fanu povu Timor-Leste hadeer atu hili sira-nia direitu.

“Objetivu prinsipál halo múzika “Oras To’o Ona” ne’e maka múzika ne’e tenke sai ho formatu diferensa katak múzika ninia konteúdu ne’e atu fó motivasaun, esperansa, no korajen ba ita-nia povu iha tempu defisil ne’ebá, oinsá sira hotu bele sente katak ne’e tempu ikus liu ona ba ita-nia rai atu deside sira-nia futuru no rai Timor-Leste nia destinu ba ukun rasik-aan,” dehan Kompozitór no Aranjamentu ba Múzika “Oras To’o Ona”, José Filipe Ximenes “Zeca” Smith, ba Agência TATOLI iha ambitu komemorasaun Loron Konsulta Populár bad ala-21 (30 agostu 1999-30 agostu 2020) iha nia rezidénsia Lahane, Dili, kuarta (26 agostu 2020).

Múzika ne’e, nia hatutan, nia halo ninia kontekstu ne’e ladook no lasees hosi Timor-Leste ninia perspetiva ho karáter “tebe-tebe” ne’ebé atu fanu povu Timor-Leste nia espiritu, vontade, tenke hadeer. Lahane Grup foti múzika ne’e atu fanu povu Timor-Leste nia fiar no brani atu hamrik tebe dahur katak oras to’o ona povu atu hili no hakotu rai Timor-Leste ne’e atu bele hetan futuru ne’ebé mak di’ak.

Hafoin hakerek múzika refere, nia haktuir, prosesu tuir mai nia halibur artista múzika timoroan sira atu bele hananu ho rítmu ida. Maibé, tuir nia, antes atu tama ba Studio RRI (Radio Republik Indonesia) atu halo gravasaun, sira halo ensaiu ka treinu subar iha uma ne’ebé halo komunidade sira ne’ebé rona múzika tanis no tanis.

“Ami koko múzika dala uluk iha bairu laran, kuaze ema sira ne’ebé uma tatis ho ami ne’e tanis hotu. Entaun, ha’u tama fali mai, husu ha’u nia grupu, oinsá mak ema tanis hotu hanesan ne’e. Ita sente halo nusá. Signifika katak múzika ne’e kona ema-nia laran. Ne’ebé, ita hadi’a tan parte ne’ebé para sai karik menyentuh tan de’it. Hanesan daun karik, kona ne’e borus kedas,” Zeca Smith haktuir.

Nia hateten, esforsu tomak ne’ebé nia ho nia grupu halo ne’e la’os de’it nauk maluk timoroan sira de’it mak tanis maibé múzika ne’e nia beran no kbiit halo malae UNAMET sira ne’ebé mai hosi tasi-balun mós sente triste no tanis bainhira rona múzika “Oras To’o Ona” ne’e, maski sira la hatene no la komprende dalen Tetun.

“Ne’ebé, ami hadi’a múzika ne’e lubuk ida, entaun ami lori ba Xefe UNAMET Ian Martin no koko hananu iha Markas UNAMET Balide (agora INFORDEPE). Imjina took. Se ema ema malae metan, malae mutin sira ne’ebé la komprende Tetun maibé sira rona múzika ne’e sira mós tanis. Ha’u la komprende sira la hatene tetun maibé ami foin toka sira hasai lensu hodi hamós matan been. Malae sira la ko’alia buat ida maibé sira mai hakuak ami tanis de’it. Sira fó maka parabens kanta ne’e furak. Ne’ebé ha’u hatan ba sira, obrigada barak ba ita-nia apresiasaun,” Zeca Smit haktuir.

La’os ne’e de’it, Zeca Smith hatutan, bainhira tama ona Studio Radio Republik Indonesia (RRI) halo daudaun gravasaun ba múzika ne’e no gravasaun la’o ona to’o iha klaran derrepente tenke para tanba ema tekniku sira ne’ebé halo gravasaun bainhira rona múzika ne’e, sira mós tanis la hotu rai.

“Bainhira ba halo gravasun iha studio RRI iha rai kalan, ami kuaze tahan malu to’o oras rua. Tanba, hotu-hotu tanis. Sira tekniku sira liuliu sira-ne’ebé kaer audiu labele fó fatin ba ami atu kanta tutan tanba sira iha laran tanis hotu. Ami kanta ladi’ak.  Ami tenke para. Ne’ebé, ha’u dehan ba sira. Imi grava tiha, imi sai hotu mak ami mesak maka kanta iha laran de’it. Tanba araska. Maibé, toó ikus ami bele kanta no grava to’o ramata. Bainhira fila mai uma, ha’u dehan, múzika ne’e hanesan ai-tarak karik, kona to’o kelen-hun,” nia dehan.

Nu’udar múziku no timoroan ida, nia hatetet, to’o loron votasaun akontese múzika ida-ne’e nia mensajen mós kontribui ka soke timoroan nia fuan katak tempu to’o ona povu tenke hadeer, hamrik ba fó nia kontribuisaun votu atu tetu no hakotu loloos destinu rai ida-ne’e, tanba úniku oportunidade ba Timor maka loron Konsulta Populár-loron 30 agostu tinan 1999.

“Liafuan hosi muzika ne’e, ‘Oras to’o ona/atu ita ita hili/ba futuru ida/tebe ho dame/ida-ne’e mak ó-nia direitu… Ohin loron di’ak ba ita atu hatene/hili fihir hakotu ba/tuir ida-idak nia lian/ne’ebé mak ó-nia hakarak//” ne’e, hanesan kbiit ida ne’ebé fanu povu Timor-Leste hadeer hodi ba hili sira-nia destinu no hakotu rai-lulik Timor-Leste nia terus sai nasaun indepeendénsia,” Zeca Smith hateten.

Prosesu halo video clip ba múzika “Oras To’o Ona” ne’e loloos atu foti imamjen sira iha Dili laran de’it maibé tanba membru milísia barak halo movimentasaun makaas entaun fatin destinasaun atu halo video clip ne’e sira hili fali fatin hakmatek halo iha rai Seloi Kraik-Aileu.

Artista muzika sira ne’e involve–aan iha Grupu Muzika Lahane ne’ebé kosnege hananu múzika refere mak Zeka Smitih, Manuel Smith, Anito Smith (matebian), Alo Smith, Anito Matos, Elder Araújo (Bung Lele), Aida Soares, Anotoninho Soares (matebian), Leo Moniz, Valdo Belo, Pedro Madeira, Jorge Almeida, Antoninho Soares (matebian). Iha Grupu Lahane ne’e, Bung Lele mak mate ona, ha’u nia alin Marcelino Smith mate ona, Antonino Soares nain rua mate hotu ona, Leonito Cortereal mós mate ona no membru sira-ne’ebé sei moris mak Zeca Smith, Apeu Madeira, Manuel Smith, Anito Smith, Aida Soares, Anito Matos, no Jorge Almeida.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Agapito dos Santos

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here