Membru PN hosi Bankada FRETILIN, Antoninho Bianco. Imajen/ Egas Cristovao

DILI, 25 MAIU 2022 (TATOLI)—Vise Bankada Fretilin iha Parlamentu Nasionál, Antoninho Bianco, hateten mezmu Prezidente Repúblika atuál atu hato’o pedidu fiskalizasaun abstratu hodi haree konstituisionalidade ba Orsamentu Retifikativu maibé sei la implika ba nia ezekusaun.

Notísia Relevante: PR Lú Olo promulga orsamentu retifikativu 2022

“Agora ami rona katak Prezidente Repúblika Horta atu halo fiskalizasaun ba Orsamentu Retifikativu, ida-ne’e Prezidente Repúblika iha direitu konstituisionál atu husu fiskalizasaun ne’e normal. Mezmu atu husu pedidu fiskalizasaun maibé kontinua tama ezekusaun tanba iha legalidade PR sesante halo ona promulgasaun, nune’e laiha mplikasaun ba prosesu ezekusaun,” Deputadu Antoninho Bianco hateten ba Agência Tatoli iha Parlamentu Nasionál, kuarta ne’e.

La’ós lei ne’e tomak inkonstituisionalidade maibé sei haree medida 14 ikus tanba lei uluk 2022 implementa tiha ona.

Tan ne’e, Parlamentu Nasionál mós iha direitu konstituisionál liuhosi Prezidente Parlamentu Nasionál bele hatán katak intervensaun prosesu legal, tuir prosesu diskusaun prenxe hanesan faze jeneralidade, espesialidade aprova laiha violasaun, nune’e  Tribunál mak sei deside fila-fali.

Deputada CNRT, Fernanda Lay, hateten bankada CNRT konkorda ho PR atuál atu hato’o pedidu fiskalizasaun ba Orsamentu Retifikativu tanba medida sira iha Orsamentu Retifikativu tuir Governu katak atu rezolve situasaun ekonomia rai-laran maibé tuir CNRT nia haree la rezolve ida.

Tanba, tuir nia, pontu hirak ne’ebé tau iha ne’eba ba situasaun tuir loloos osan iha hela Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ne’ebé sira gasta. Ezemplu, meiu ambiente atu ba kuda katapa ida ne’e tau tiha ona iha OJE foin gasta 16% agora tau tan ne’e atu halo saida.

“Tanba ne’e, bankada CNRT vota kontra Orsamentu Retifikativu. La’ós katak la konkorda tau osan ba veteranu maibé lei ne’e rasik la fó dalan atu altera ho dekretu-lei tanba lei ba libertasaun kombatente nian hateten iha artigu ida katak pekunáriu unika, ida-ne’e tenke muda. Nune’e bankada CNRT konkorda Prezidente Repúblika lori ida-ne’e,” nia dehan.

Deputada membru Komisaun C trata asuntu Finansa Públika ne’e hateten, maske bainhira hato’o pedidu fiskalizasaun ne’e ninia ezekusaun OR rasik bele kontinua la’o bainhira Tribunál inkonstitusionalidade.

“Bele prosesu ne’e bele kontinua lao no bainhira karik desizaun Tribunál inkonstitusionalidade mak Governu responsaviliza hodi devolve fila orsamentu restu,” nia esplika.

Vise Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Angelina Lopes Sarmento, hateten Konstituisaun fó dalan atuál Prezidente Repúblika José Ramos Horta halo fiskalizasaun ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) retifikativu, maske hetan ona promulgasaun hosi PR sesante Francisco Guterres Lú Olo.

“Ne’e kompetensia Prezidente nian. Konstituisaun hateten, Prezidente Repúblika bele uza direitu fiskalizasaun abstratu depois nia (Prezidente Repúblika) halo tiha ne’e sei husu ba Tribunál halo fiskalizasaun  ba Orsamentu Jerál Etadu. Direitu ida-ne’e prevee iha konstitusionalidade, nia bele halo ida-ne’e,” nia hateten.

Nia hatutan, PR atuál bele husu fiskalizasaun konstituisionalidade tanba tranzisaun entre PR sesante ho PR ida foun ne’e polítika bele diferensa, nune’e hakarak halo fiskalizasaun por kostitusionalidade ne’e direitu ninian.

“Ne’e la kotra norma, maske promulga ona. Maibé tanba nia situasaun ne’e diferensa hanesan Prezidente Repúblika sesante tanba nia mandatu sei la’o hela. Ita-boot sira hatene kontestu ida agora ne’e, promulgasaun ne’e iha periodu ida tranzisaun, entre lideransa sesante ho lideransa foun. Se lideransa foun sente dehan ne’e ladún di’ak, hakarak justu nia hakarak lori direitu ninian depois ita rona pronunsia hosi Tribunál nian,” nia dehan.

Deputada Oposizaun hosi bankada CNRT, Carmelita Moniz, hateten bankada CNRT mós haree Orsamentu Retifikativu ne’e la tuir ona regra no enkuadramentu lei orsamentu jerál nian.

“Agora ami hanoin katak orsamentu retifikativu mós ami hakarak halo fisikalizasaun abstrata, maibé se Prezidente mak foti ona knar ida-ne’e hosi Prezidente Repúblika mak halo,” nia afirma.
Nia esplika, Governu foti liu Rendimentu Sustentavél Estimadu (RSE) konstitusaun  artigu 145 ko’alia katak tenke iha efisiénsia, efikasia uza osan Estadu.

“Agora ita iha OJE ne’e Billiaun $2,1, foin gasta de’it24%. Agora Governu husu tan biliaun $1,2, ita daudaun ne’e iha biliaun $3,3. Se ita foti beibeik hanesan ne’e, ita-nia redimentu seidauk tama ita-nia Greater Sunrise, ita seidauk esplora to’o 2030 ita-nia fundu mina-rai bele mohu,” Carmelita Moniz hateten.

Nia dehan, bainhira foti liu RSE maibé ezekusaun ki’ik no laiha reseita hosi parte selukmak sei  hamenus fundu mina-rai.

Notísia Relevante: PN submete ona proposta Orsamentu Retifikativu ba PR

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór      :  Cancio Ximenes 

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here