Prezidente Komisaun A (Justisa no Konstitusionál), Joaquim dos Santos ‘Boraluli’. Imajen Tatoli/Egas Cristóvão.

DILI, 16 agostu (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN), sei diskute hikas desizaun Prezidente Repúblika (PR), Francisco Guterres Lú Olo, kona-bá veta alterasaun dahuluk  lei resensiamentu eleitorál.

Prezidente Komisaun A ne’ebé trata asuntu Konstitusionál no Justisa, Deputadu Joaquim dos Santos ‘Boraluli’ konsidera diploma ne’ebé Prezidente Repúblika veta ne’e tuir konstituisaun, tanba Xefe Estadu no Tribunál Rekursu (TR) halo fiskallizasaun kona-bá norma ne’ebé Parlamentu Nasionál dekreta atu sai ba lei.

Notísia relevante:Alterasaun Lei Resensiamentu Eleitorál garante di’ak liután baze dadus

Deputadu  ne’e konsidera ema-nia sala hanesan buat normál, hanesan kazu polítiku ka jurídiku, tanba Parlamentu Nasionál hala’o kna’ar hanesan órgaun lejisladór atu kompre lei ho konstituisaun, maibé la taka dalan ba Prezidente Repúblika atu kumpre knaar konstituisionál bazeia ba artigu 69 Konstituisaun RDTL.

Alende ne’e, Estadu direitu demokrátiku ne’e bazeia ba prinsípiu separasaun podér no interdependénsia institusionál.

Iha substánsia norma ne’e maka konstituisaun ninia imperativu ba órgaun soberania sira atu kontrola-malu, nune’e Prezidente Repúblika ninia kna’ar maka kontrola inkonstitusionalidade kona-bá dekretu sira ne’ebé Parlamentu Nasionál haruka atu promulga ba lei.

“Bainhira Prezidente Repúblika deteta inkonstitusionalidade iha dekretu PN nian, entaun labele promulga no haruka fila-fali ba lejisladór atu konsidera,” Deputadu ne’e hateten ba jornalista sira iha PN, segunda ne’e.

Nia dehan, bainhira haruka fila mai deputadu sira, PN iha pozisaun opsionál rua de’it. Bainhira deputadu sira la konkorda ho Prezidente Repúblika, entaun sira konfirma votu haruka fila-fali no Prezidente Repúblika iha ninia kompeténsia iha loron 8 atu promulga.

Pozisaun opsionál daruak, bainhira deputadu sira konkorda ho Prezidente Repúblika, entaun deputadu sira halo reformulasaun ba norma ne’ebé Xefe Estadu husu.

“Iha kazu ida-ne’e, Prezidente Repúblika husu ba Tribunál Rekursu no tribunál deklara númeru 2 hosi artigu 17 ne’e kontra konstituisaun. Kuandu tribunál dehan inkonstituisional, entaun Prezidente Repúblika la promulga, Parlamentu Nasionál mós tenke iha pozisaun ne’ebé respeita prinsípiu separasaun podér interdependénsia institusionál,” nia argumenta.

Nune’e, Prezidente Komisaun A ne’e rekoñese kestaun tékniku nu’udár lapsu ida hosi Parlamentu Nasionál, tanba la haree didi’ak alterasaun daruak ba lei resensiamentu eleitorál.

Nia fó-sai katak, parte komisaun hein de’it Prezidente Parlamentu Nasionál halo ajendamenta ba asuntu ne’e.

Tuir Konstituisaun RDTL artigu 88 (Promulgasaun no Vetu) númeru 1 hateten, iha prazu loron tolunulu nia laran, hahú hosi simu diploma naran ida hosi Parlamentu Nasionál atu promulga hanesan lei, Prezidente-Repúblika bele promulga eh uza direitu vetu nian, hodi husu apresiasaun foun kona-ba lia-tatoli ne’e ho fundamentu.

Númeru 2 hosi artigu ne’e esplika, Parlamentu Nasionál iha prazu loron sianulu nia laran, konfirma karik votu tuir maioria absoluta Deputadu sira-nian, ne’ebé serbisu hela, Prezidente-Repúblika sei promulga diploma ida-ne’e, iha prazu loron 8 nia laran, hahú husi loron ne’ebé nia simu.

Rejimentu Parlamentu Nasionál (RPN) artigu 117 (Vetu tanba inkonstitusionalidade) númeru 1 hateten kazu vetu hosi Prezidente Repúblika tuir artigu 149 Konstituisaun nian, sei aplika artigu 115 no 116 hosi Rejimentu no artigu 88 hosi Konstituisaun, salvo exceção sira-ne’ebé hakerek iha artigu ida-ne’e.

Númeru 2 hosi RPN artigu 117 ne’e fundamenta, votasaun iha gjeneralidade bele focka ba hamoos norma ne’ebé Supremu Tribunál Justisa (atuál Tribunál Rekursu) julga ona inkonstitusionál ka bele foka ba konfirmasaun dekretu.

Númeru 3 hatutan, textu ne’ebé iha deliberasaun daruak sai nu’udar objetu atu hamoos norma ne’ebé julga tiha ona inkonstitusionál, sei fila ba komisaun atu halo redasaun finál.

Númeru 4 hosi RPN artigu 117 ne’e argumenta, karik Parlamentu hamoos norma sira-ne’ebé konsidera nu’udar inkonstitusionál ka konfirma nia dekretu, dekretu ne’e sei haruka ba Prezidente Repúblika atu promulga iha loron 8 nia laran.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cipriano Colo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here