Livru nia kapa oin. Imajen/Espesiál.

DILI, 18 janeiru 2020 (TATOLI)—EsKritór timoroan, Elidio Agusto Guterres, foin lalais ne’e hetan apresiasaun hosi impresaun Jendela Sastra Indonesia (JSI) iha Jogjakarta-Indonézia liuhosi sertifikadu no tasa rua.

Notísia Relevante: Foho Taroman Habahat “Suara di Balik Kaca” iha Indonézia

Eskritór no Dosente Filozofia iha Institutu Superiór Filozofia no Teolojia (ISFIT) Don Jaime Garcia Goulart Fatumeta, Elidio Agusto Guterres, hateten apresiasaun ne’ebé JSI fó ba nia ne’e bazea ba livru “Politik Berdarah Timor-Leste” no “Lahehan Tanis” ne’ebé nia hakerek no imprime iha impresaun refere.

Eskritór, Lia-Na’in, no Filózofu, Elidio Agusto Guterres. Imajen Espesiál.

“Ha’u sente kontente tebes tanba impresaun Jendela Sastra Indonesia bele fó apresiasaun ba ha’u. Sira baibain ne’e iha regulamentu ne’ebé la naran fó apresiasaun ba ema seluk. Baibain sira fó sertifikadu de’it. Sira fó apresiasaun liuhosi sertifikadu no tasa rua ne’e, tanba ha’u-nia livru rua ne’e ha’u imprime iha sira-nia fatin. Ha’u lahaluha hato’o obrigadu ba sira. Apresiasaun refere, hanesan motivasaun ida ba ha’u atu bele hakerek no hakerek nafatin,” Elidio Agusto Guterres hateten ba Agênsia TATOLI iha edifísiu TATOLI, Farol, Dili, segunda ne’e.

Filozófu ne’e esplika, livru “Politik Berdarah Timor Leste” ne’e hakerek kona-ba konflitu entre partidu polítiku iha Timor-Leste iha 1974-1975, ne’ebé iha momentu ne’ebá ne’e kria konflitu lahó rekoñesementu entre lidér partidu sira liga ba matenek-na’in no Filózofu Axel Honneth nia pensamentu.

“Livru ne’e ha’u hakerek no dezenvolve hosi ha’u-nia teze kona-ba pensamentu Axel Honneth nian kona-ba rekuñesimentu, bainhira hasai ha’u-nia maestradu iha área filozofia nian iha Universitas Gajah Mada (UGM). Polítika rekuñesimentu, ha’u hanoin uluk funu iha Timor-Leste ne’e mosu konflitu entre partidu sira-ne’e tanba laiha rekoñesimentu. Ha’u haree, iha ideolojia Marxista Lenenista (komunista) ne’e, ba ha’u politiika na’in sira uza duni pensamentu Marxista maibé iha prátika komunista ne’e seidauk implementa iha momentu ne’ebá ne’e,” nia dehan.

Ba oin, nia dehan, livru “Politik Berdarah Timor Leste” ne’e bele sai hanesan referénsia ba estudante sira iha ensinu superiór no peskizadór sira tanba livru ne’e hakerek bazea ba estudu krítiku filozofiku ba konflitu entre partidu polítiku sira iha Timor-Leste (1974-1975) ho Teoria Rekuñesimentu Axel Honneth nian.

Nia hateten, maske nia hetan apresiasaun hosi JSI maibé nia sente tauk tebes bainhira nia livru ne’e lansa mak laiha ema ka sani-na’in sira fó kritika ba ninia obra ne’ebé iha tempu badak atu lansa ne’e.

“Ha’u sente tauk tanba tanba bainhira laiha ema atu halo krítika ba ha’u-nia livru refere. Ha’u hakarak livru ne’e mai lansa karik, ema tenke fó krítika istórikamente no teorikamente. Tanba, liuhosi krítika mak ha’u bele hatene ha’u-nia kapasidade no limitasaun halo livru ne’e to’o iha ne’ebé. Ha’u tauk ema krítika la signifika ha’u hakerek livru la fiar-aan maibé tanba laiha kitika ne’e mak sei laiha susesu. Krítika hosi ema seluk ne’e hanesan dalan boot ida hatudu ba ita-nia susesu. Tanba ne’e, ha’u triste, bainhira laiha krítika,” nia dehan.

Tanba, nia esplika, pensamentu matenek na’in Axel Honneth ne’e sita hosi filózofu Hegel nia pensamentu kona-ba rekoñesimentu ne’ebé foku ba buat tolu (3) mak domin, legalidade no solidaridade, tanba buat tolu ne’e mak sai baze hodi lori luta ne’e hetan rekoñesementu.

Bainhira luta ne’e la bazea ba buat tolu ne’e, nia dehan, sei iha no mosu konflitu tanba iha interese privadu mak domina. Maibé, tuir nia, pensamentu hosi Axel Honneth ida-ne’e hanesan krítika ida ba filózofu Habermas ninia pensamentu kona-ba dialétika.

“Habermas hateten kona-ba bainhira iha problema sosiál ka polítika tenke iha diálogu atu rezolve problema. Maibé, realidade dala ruma diálogu ne’e, la rezolve problema. Tanba ne’e mak Axel Honneth hanesan alunu hosi Habermas nian ne’ebé krítika nia mestre Habermas. Tanba, Axel Honneth ne’ebé sai Habermas nia asistente ne’e hateten, tenke iha rekoñesimentu uluk mak hafoin iha diálogu,” nia esplika.

Entretantu, nia hateten, livru “Lalehan Tanis” (antolojia istória-badak no poezia) ne’e haktuir kona-ba istória reál (istória nonfiksaun) kona-ba funu hosi 1975, liuliu istória kona-ba ninia avó-mane ne’ebé luta maibé inimigu sira kaptura no hakohi moris de’it to’o mate no ninia tiun ida inimigu lori lakon to’o ohin loron buka la hetan.

Tasa apresiasaun hosi impresaun “Jendela Sastra Indonesia”. Imajen/Espesiál.

“Livru ida-ne’e ha’u hakerek no foti situasaun realidade hosi ha’u-nia avó-mane ne’ebé mate no inimigu sira hakoi moris de’it. Kona-ba, ha’u-nia tiun ida lakon to’o agora buka be la hetan, kona-ba esperiénsia ne’ebé ha’u rasik hasoru hodi halai no sai refujiadu iha Atambua ne’ebé milísia sira atu oho ha’u-nia aman. Iha livru nr’r iha istória kona-bá prostituisaun, abuzu seksuál no poezia kona-ba povu nia halerik iha era ukun rasik-aan ne’e. Hosi hirak ne’e mak revizór halo konkluzaun ida hodi fó titulu “Lalehan Tanis” ba livru refere,” nia haktuir.

Livru “Politik Berdarah Timor Leste” no Lalehan Tanis” ne’e, nia informa, imprime esemplar 500 kada livru ida, entaun livru rua ne’e hamutuk esemplar 1000. Livru ne’e, nia imprime uza  osan rasik no osan balun hetan apoiu hosi lider karismatiku Xanana Gusmão tanba iha pandemia COVID-19 ne’e surta-tahan nia presu karun tebes.

“Tanba pandemia COVID-19 ne’e halo presu kada livru ida sa’e tanba surat-taha nia presu karu. Fofoun impresaun hakarak uza mak surat tahan mihis grama 52 de’it maibé ha’u dehan tenke uza surat tahan mahar garam 72  no livru nia kapa ne’e mós tenke uza surat tahan grama 250 ne’e mak halo livru folin sa’e. Ha’u hato’o agradese ba Xanana Gusmão nia tulun. Agradese mós ba Pe. Martinho Gusmão ne’ebé bele hakerek prefásiu ba ha’u-nia livru ‘Politik Berdarah Timor Leste’ no eskritór-literáriu no jornalista TATOLI Cancio “Cassimata” Ximenes sai revizór ba ha’u-nia livru ‘Lalehan Tanis’ ne’e,” nia informa.

Maske hasoru dezafiu oioin maibé eskritór produtivu ne’e,  hato’o mensajen ba juventude no estudante sira atu labele tauk atu hakerek, labele tauk atu lee no labele tauk hatoman aan atividade lee ne’e sai hanesan kultura ida-ne’ebé tenke hamoris iha juventude ida-idak nia moris.

“Ba juventude sira, keta tauk atu hakerek. Keta tauk ema krítika ita-nia produtividade tanba krítika ne’e buat di’ak ida. Juventude sira tenke lee barak no mós kuda mentalidade atu hakerek no lee. Hakerek beibeik, lalika tauk sala no loke aan ba krítika. Tanba krítik nu’udar dalan atu ema ida bele hetan susesu,” nia hateten. 

Jornalista: Osória Marques

Editór: Cipriano Colo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here