Eskritór, Lia-Na’in, no Filózofu, Elidio Agusto Guterres. Imajen Espesiál.

Hakerek hanesan espresaun ideia no sentimentu ne’ebé fó espiritu moris mai ha’u. Liuhosi hakerek, ha’u bele fahe saida mak ha’u hatene no sente. Hakerek hanesan dalan ida mai ha’u atu hatene ha’u-nia aan.

DILI, 07 maiu 2020—Hanesan la’o-rai ida, nia la’o hodi buka moris no atu hatene ninia moris rasik. Hanesan la’o-rai ida, nia la’o ho nia ain rasik hodi buka “dalan-loos” no “lia-loos” ba hadau ninia “mehi” rasik. Hanesan lao-rai ida, nia hamriik iha nia ain leten, hodi la’o no sa’e Foho Taroman be kuda-harii iha rai Suai-Covalima ne’ebá to’o nia tutun.

Iha Foho Taroman nia tutun ne’ebá, nia homan daudaun ninia “mehi” hodi kesi ba lalehan nia kakuluk. Nia kesi “mehi” ne’e ho domin, to’o nia bele kaer metin nia “mehi” rasik sai “lia-na’in” no “eskritór” hodi Foho Taroman nia naran bele hakerek ona livru literatura lubun ida.

Nia moris iha Suku Taroman, Postu Administrativu Fatululik, Munisípiu Covalima (Suai), iha loron 01 fulan Agostu tinan 1992. Hanesan Foho Taroman be aas no lulik, nia inan-aman fó naran no tau nia naran-lulik, Elidio Agusto Guterres, Nia nu’udar oan-moruk ka oan dahuluk hosi maun-alin na’in hitu (Mane na’in-6 no feto na’in-1). Tanba oan-moruk entaun oras ne’e nia sai tebes duni “lia-na’in” ida ne’ebé iha responsabilidade ba nia-aan no sai produtivu iha mundu hakerek nian.

“Ha’u gosta hakerek literatura. Ha’u hetan inspirasaun barak bainhira sei estuda iha Semináriu Maior Claretiano iha Kupang-Indonézia, bainhira halo estajiu iha Igreja ka kapela sira, ha’u hasoru realidade barak, liuliu ho refujiadu sira (eis sidadaun Tim-Tim) ne’ebé hela iha Kupang ne’e ninia moris real. Ema sira ne’ebe inspira ha’u mak ha’u-nia kolega sira iha Semináriu ne’ebé agora balu sai amululik tiha ona no ha’u-nia kolega eskola sira iha Indonézia,” dehan Elidio Agusto Guterres ne’ebé hasai Maestradu Filozofia iha Universidade Gajah Mada Yogyakarta ne’e ba Ajénsia TATOLI liuhosi entrevista via whatsapp, kinta (07 maiu 2020).

Iha Yogyakarta-Indonézia, nonook hanesan foho lulik ida be lian laek, nia lori Foho Taroman nia lian habahat livru “Suara di Balik Kaca” ho tinta-been. Ho nonook, nia hakerek livru antolojia Istória-Badak (ISBA) ne’e ho dalen maláiu be sulin hanesan bee-matan inspirasaun ida ne’ebé bele inspira juventude timoroan sira mout iha mundu hakerek nian.

Tanbasá tau titilu “Suara di Balik Kaca”, nia hatán, titlu ne’e foti hosi istória-badak dahuluk ida-nia titulu, iha livru laran ne’ebé ko’alia kona-ba debate sujeitu rua kona-ba hadomi loloos. Maske sujeitu rua ne’e, nia isin-lolon ita la haree-hetan maibé sira-nia lian mak ita rona de’it iha vidru ida-nia kotuk.

Kapa Livru.
Imajen Espesiál.

“Suara di Balik Kaca”, hanesan mós lian hosi realidade moris ne’ebé ita rona no hasoru. Ba ha’u, lian sira-ne’e ita tenke rona duni no tau hamutuk iha fatin ida. Fatin di’ak liu mak livru antolojia Istória-Badak atu ema seluk bele haree no hatene. Tanba ida-ne’e mak “Suara di Balik Kaca” sai titulu ba livru antolojia Istória-Badak ne’e. Livru ne’e bele akumula lian realidade sosiál hotu ne’ebé ha’u rona iha ha’u-nia moris,” nia dehan.

Hanesan Foho Taroman be nia lolon orna ho “DATUK” (fatuk) be furak, nia hafurak livru be ho nia pájina 60 ne’ebé kari hakonu istória-badak sia (9) iha laran sai “lulik” no “kmanek” liután. Istória hirak ne’e mak (1) Suara di Balik Kaca, (2) Pencari di Ujung Langit, (3) Emperan Rumah Tuhan, (4)Aku yang Tersayat, (5) Melati Cinta, (6) Senandung Liliba, (7) Jerit Tak Berdosa, (8) Hanya Senandung Duka dan (9) Kelana di Ujung Tepian.

“Iha livru laran ne’e akumula istória sia (9) ne’ebé ko’alia kona-ba abortu, prostituisaun, oho-aan, domin, susar no terus ne’ebé sosiedade ida-idak enfrenta no hasoru iha sira ida-idak nia moris,” nia dehan.

Livru “Suara di Balik Kaca” ne’ebé mosu ho pájina ± 60 no medida 14 x 21cm ne’e emprime iha Penerbit Jendela Sastra Indonesia (JSI) iha Yogyakarta-Indonézia iha Janeiru 2020. Dalen ne’ebé fasil ba nia hodi hakerek istória hirak ne’e mak uza dalen Maláiu.

Tanba sida mak la hakerek ho dalen Tetun, nia hatán, tanba livru “Suara di Balik Kaca” nia hakerek bainhira nia hala’o estudu iha Universitas Gajah Mada Yogyakarta, Indonézia. Iha ne’ebá, nia la tuur hakmatek ka la foku de’it ba estuda maibé nia badinas no sempre halo diskusaun ho ninia kolega literatura-na’in sira iha komunidade literatura nian.

“Ha’u sente hakerek ho dalen Maláiu ne’e, ema barak mak bele asesu no lee livru ne’e, tanba ha’u eskola iha ne’ebá. Se ha’u hakerek ho lian Tetun, kolega sira iha Indonézia sei la asesu tanba sira lahatene ita-nia lian Tetun no atu lori mai iha ita-nia rain, ha’u sente araska. Maibé, ha’u iha mehi boot atu hakerek ho lian Tetun no espera katak iha tempu badak nia laran, ha’u bele hahú hakerek ho dalen Tetun,” dehan Suku Taroman oan be ho nia naran orjinál “Suri Metan” ne’e.

Iha atividade hakerek nian, nia sempre banati tuir lema ne’ebé nia hahí no hanai, “Menulis (sastra) merupakan lembaran suci untuk mengukir rasa hati… Hakerek (literatura) nu’udar tahan sira ne’ebé lulik (santu) atu habahat sentimentu fuan nian…”.

Atu bahat sentimentu fuan nian ne’e sai hanesan obra ida, hori nanis kedas, nia aprende ona ho ninia idola eskritór no poeta filozofia-literatura, Kahlil Gibran, hosi Lebanon. Tanba, nia hatene no luku katak eskritór Khali Gibran ne’e ema ne’ebé matenek no iha imajinasaun ne’ebé aas hodi haree ba realidade sosiál no polítika, hamoris imajinasaun liuhosi “hakarek” hodi homan liafuan no fó klamar ba liafuan sira ne’ebé maten ne’e iha klamar rasik no moris tebes.

“Ba ha’u, hakerek hanesan espresaun ideia no sentimentu ne’ebé fó espiritu moris mai ha’u. Liuhosi hakerek hau bele fahe saida mak ha’u hatene no sente. Hakerek hanesan dalan ida mai ha’u atu hatene ha’u-nia aan,” dehan eskritór ne’ebé sai Primeiru Lugar iha Kompetisaun hakerek istória-Badak ho tema Journey In the Heart (2016) iha Fakuldade Filozofia iha Universitas Katolik Widya Mandira (UNWIRA) Kupang-Nusa Tenggara Timur (NTT) ne’e.

Nune’e ka la nune’e. Loos ka sala. Hatene ka lae, daudaun ne’e Covalima (Suai) oan ne’e, entre Suai-oan ema atus ba rihun iha rai Covalima (Suai), Elidio Agusto Guterres “Suri Metan” hamriik hanesan Foho Taroman be lulik ne’ebé kuda-harii iha Suku Taroman (rai Covalima) nia hirus matan-nia leten. Iha biban ne’e, nia hamriik ona iha Foho Taroman nia tutun, hodi huu Karau-Dikur no dere Dadili ba rai-rai katak nia mós hanesan Eskritór,  Lia-Na’in, no Filózofu ida ne’ebé hakerek ona livru lubun ida.


Imajen Espesiál.

“To’o oras ne’e, ha’u hakerek ona livru literatura tolu (3). Livru dahuluk, ha’u hakerek no produs iha tinan 2016 ho titulu “Goresan Jemari Hati”. Livru daruak, ha’u hakerek no produs iha tinan 2017 ho titulu “Letras Sacras” (hakerek ho dalen Tetun no Maláiu; poema no istória-badak). Livru ida foun liu ne’e ho titulu “Suara di Balik Kaca” ne’ebé ha’u hakerek no produs iha Janeiru 2020 ne’e,” dehan Maestradu Filozofia iha UGM (Universitas Gadjah Mada) Indonézia períodu-II anu-letivu akademiku 2019-2020 [=simu graduasaun Kuarta, 22 Janeiru 2020] ne’ebé sai graduadu hosi Timor-Leste ne’ebé di’ak liu iha Fakuldade Filozofia ho valór IPK 3,77 ne’e.

Nu’udar eskritór no Filózofu foinsa’e ida, ho arte no talentu ne’ebé nia iha, nia fó korajen ba juventude sira iha Timor-Leste atu labele motu iha mundu soran “Kekuatan Logika” (mjuturabu) maibé “Logika Kekuatan” liuhosi dalan estuda no estuda. Juventude sira keta tauk atu mehi hodi realiza ida-idak nia mehi liuhosi atividade hakerek iha mundu hakerek nian.

“Mensajen simples ba belun juventude sira; Keta tauk atu mehi no halo reflesaun no hatoman aan atu deklara ita-nia mehi no reflesaun liuhosi atividade hakerek, hakerek, no hakerek beibeik,” nia tatoli.

Biografia

Eskritór, Lia-Nain, no Filózofu hosi Foho Taroman ne’e, nia naran kompletu Elidio Agusto Guterres. Baibain ema bolu nia naran orijinál Suri Metan. Nia moris hosi inan-aman, Agustinha do Carmo de Carvalho Pina no Juvenal Mau. Nia nu’udar oan dahuluk hosi maun-alin na’in hitu (7) ne’ebé kopostu hosi mane na’in-neen (6) no feto na’in-ida (1).

Nia ramata estudu iha Eskola Sekundária Katolika Ave Maria Suai iha tinan 2009. Hafoin ne’e, nia tuir dalan vokasaun hodi kadi ninia vokasaun iha Semináriu Maior Misionáriu CLARETIANO (CMF) durante tinan hitu (7) nia laran.

Hafoin nia ramata estuda filozofia iha Universitas Katolik Widya Mandira (UNWIRA) Kupang-NTT, nia la hili dalan atu sai amululik maibé nia mout iha dalan seluk sai hanesan sidadaun baibain. Hafoin ne’e, iha tinan 2018-2019, nia eskola no konsege hasai Maestradu Filozofia iha UGM (Universitas Gadjah Mada) Yogyakarta, Indonézia.

Antes sai eskritór no lia-na’in, nia badinas ona hakerek ho ninia matenek no imajinasaun ida-nia kbiit be nia iha. Ho imajiansaun nia kbiit, lori nia sai Primeiru Lugar iha kompetisaun hakerek “Istória-Badak” iha Kupang (Fakuldade Filozofia). Iha ne’eba, nia hamutuk ho kolega Fratrer sira harii grupu literatura Claretiano nian be hanaran CENTARE.

La’os ne’e de’it. Maibé bainhira nia hatutan ninia estudu Filozofia iha Universitas Gajah Mada (UGM) Yogyakarta-Indonézia ne’ebá, nia eleitu sai Xefe ba Família Kristaun Katólika no Protestante iha UGM tomak ba S2 no S3 (2018-2019). Aleinde ne’e, nia kolega sira hili nia sai Co-founder CA (Collevtive Academia) halo diskusaun entre universidade sira iha UGM, Fakuldade Filozofia no sai Xefe ka Koordenadór ba Dirasaun Polítika.

Jornalista : Cipriano Colo

Editór      : Cancio Ximenes

1 KOMENTÁRIU

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here