Bispu Dioseze Baucau no Sekretáriu ba Conferência Episkopál Timor-Leste, Don Basilio do Nascimento. Imajen TATOLI/Joanico de Araújo.

OSSÚ, 07 outubru 2020 (TATOLI)—Atualmente, kazu abuzu seksuál ba labarik menór idade ne’ebé deskonfia envolve hosi misionáriu ida hosi kongregasaun SVD ne’ebé akontese iha Orfonatu Topu Honis-Oé-Cusse entre 2016 to’o 2018 sai diskusaun públiku ne’ebé manas tebe-tebes.

Notísia Relevante: Arkidioseze Dili afirma nia posizaun ba kazu eis-padre Richard Daschbach

Pro no kontra akontese no opiniaun barak mosu hasoru kazu ida ne’e. Ema balu konsidera kazu ne’e hanesan violasaun boot hasoru labarik menór idade no balu fali dehan kazu ne’e hanesan manipulasaun hasoru Uma Kreda, Balun fali kestiona kona-ba pozisaun Komisaun Justisa e Paz no Uma Kreda Katólika Timor-Leste hasoru kazu refere no misionáriu refere ezoneradu tiha ona nu’udar amu-lulik hosi Santa Sé.

Eis-padre Richard Daschbach (tinan 82) hala’o termu identidade rezidénsia iha Dili tanba komete halo violasaun seksuál ba labarik menór idade lubun ida iha orfonatu Topu Honis-Oé-Cusse ne’ebé padre ne’e haknaar-aan bá. Akuzasaun hodi akuza arguidu ho krime abuzu seksuál hasoru labarik menór idade ne’ebé previstu iha artigu 177 no 182 konstituisaun RDTL no hetan multa hamutuk rihun $48. Tribunál deside fó pena prizaun kastigu másimu tinan 20 ba kazu violasaun seksuál hasoru labrik minór idade ho otas 14 no otas 12.

Atu hatene kle’an liu kona-ba pozisaun Uma Kreda Timor-Leste nian hasoru kazu ida-ne’e, Kontribuidór TATOLI iha Ossú, Memensio Sequeira Freitas, hala’o entrevista ho Bispu Dioseze Baucau no Sekretáriu ba Conferência Episkopál Timor-Leste, Don Basilio do Nascimento, iha iha ámbitu komemorasaun aniversáriu Parókia Santa Teresinha do Menino Jesus ba dala-83 iha Ossú, kuarta (30 setembru 2020) kalan.

Momentu hirak liu ba iha mídia sosiál sira, espalla notísia sira kona-ba akuzasaun misionáriu ida iha Oé-Cusse ne’ebé deskonfiadu halo violasaun seksuál hasoru labarik menor idade sira. Nu’udar bispu no nu’udar sekretáriu CET nian, amu iha koñesimentu kona-ba kazu refere?

Ha’u rona informasaun, liu-liu tinan 5 ka 6 liu ba kotuk no hatene katak buat ne’e to’o iha momentu ida prosesu la’o. No, hafoin buat ne’e implika liu ba kongregasaun SVD no komu nia serbisu iha Oé-Cuse entaun Dioseze Metropolitanu Dili hamutuk ho SVD mak asume situasaun ida-ne’e hodi halo investigasaun, hodi haree buat ne’e loos iha ne’ebé no laloos ne’e iha ne’ebé.

Ne’eduni, kona-ba ida-ne’e, ha’u hateten de’it katak informasaun, loos, ha’u rona tanba buat ne’e mosu mós iha jornál sira. Maibé, atu fó kulpa ba amu ne’e, atu dehan katak iha karik prova kontra amu refere kona-ba hahalok ne’ebé nia bele halo karik, ha’u hanoin to’o oras ne’e seidauk konkluzivu.

Bispu Dioseze Baucau, Don Basilio do Nascimento. Imajen/Memensio Sequeira Freitas.

Ne’eduni, prosesu ne’ebé prokuradoria ka Ministériu Públiku foti no buat ne’ebé mai hosi kongregasaun rasik, balu dehan katak rona hosi amu dehan nia halo duni afirmasaun katak  nia halo duni hahalok ida-ne’e. Maibé depois mós, ha’u rona fali katak buat hirak ne’e la aprovadu. Ne’eduni iha momentu ida-ne’e, ita hotu no liu-liu ami Bispu sira iha uitoan konfuzaun nia laran tanba por um lado ema dehan katak amu ne’e prátika duni hahalok ne’ebé ema akuza nia.

Maibé, hosi sorin seluk mós dehan katak to’o oras ne’e mós seidauk iha prova ne’ebé konkluziva hodi dehan katak amu liu duni ou prátika duni hahalok hirak ne’e. Entaun, afirmasaun sira be hafo’er ema-nia naran ne’e, ita tenke iha baze sufisiente atu prova katak ema ne’e iha kulpa ou ema ne’e laiha kulpa.

Purtantu, la’ós lia-anin mak halo ita tesi lia iha komunikasaun sosiál no jeralmente buat hirak ne’e se loos duni katak amu ne’e iha kulpa, entaun tenke rekoñese katak lei hanesan ba ema hotu-hot no tanba ne’e mak amu ne’e mós lei sei liu no liu hosi lei nia okos. Maibé se lae, buat ne’ebé bele sai aat ne’e mak ne’e, ita hafo’er ema ida-nia naran no soe ema-nia naran iha tahu laran. Depois jeralmente buat sira hanesan ne’e laiha preokupasaun hodi rekupera fali ka hamoos fali ema-nia naran. Ne’eduni, loos, pozisaun bispu sira-nian mak ne’e; ita hein prosesu ne’e la’o tanba oras ne’e buat ne’e sei iha kontradisaun lubuk ida.

Afirmasaun balu dehan katak “loos” no balu dehan fali katak “lae”. Balu dehan amu ba tiha ona kadeia no balu dehan amu sai tiha ona hosi kadeia. Ne’eduni, agora ami hein hela buat ne’ebé lia-loos ne’e iha ne’ebé. Ne’eduni, ha’u repete fali katak se amu ne’e prova duni pratika hahalok hirak ne’e, ok, nia hanesan sidadaun tenke liu hosi justisa nia okos. Mak se lae, buat ne’ebé mosu ne’e mak tenke halo reparasaun ba amu ne’e nia naran.

Maibé amu, iha informasaun barak dehan katak Santa Sé hanesan espulsa tiha ona amu ne’e, ninia estatutu agora daudaun la’ós ona padre. Karik iha dokumentu ofisiál ruma hosi Santa Sé ba Bispu sira iha Timór mak komprova kona-ba kestaun ida-ne’e?

Buat sira hanesan ne’e kerdizer Santa Sé nia liman todan tebes ba kazu sira hanesan ne’e. No, la’ós de’it amu ne’e maibé sira hotu ne’ebé atu bispu ka kardeál ka sé de’it iha mundu ne’ebé prova duni katak sira komete duni krime ida-ne’e, pur ezemplu, kardeál Washinton nian ne’e agora sai leigu baibain. Maibé, por outro lado kardeál Pell hosi Australia, foti lia no to’o ikus prova katak kardeál ne’e la sala buat ida.

Ne’eduni, loos duni katak kuandu situasaun sira-ne’e prova katak buat ne’e akontese, Santa Sé nia liman todan. Entaun, ho amu ida katuas ida-ne’e, ha’u rona buat rua. Ha’u rona katak nia superiór sira mak aprezenta kazu ne’e ba Roma e de facto ke Roma hasai tiha ona. Maibé kuandu liu tiha ida-ne’e mak isue-isue balu to’o fali mai dehan katak amu katuas ne’e nia kulpa seidauk aprovadu.  

Amu, iha mós diskusaun balu ne’ebé lori mós Komisaun Justisa no Paz ba iha kazu refere, katak KJP no Uma Kreda Timór nonook de’it hasoru kazu refere. Komu Komisaun Justisa no Paz ne’e hamriik iha Uma Kreda nia okos, amu nia pozisaun ba diskusaun sira hanesan ne’e oinsá?

Komisaun Justisa e Paz ne’e iha bispu sira-nia okos, iha Konferénsia Episkopál nia okos. Ne’eduni, buat hotu iha uma kreda ke kona-ba justisa ne’e iha justisa e paz nia liman ke depois investiga, haree, analiza, depois hetan dadus no informasaun para bele fó fali informasaun mai bispu sira para depois bele hola pozisaun kona-ba situasaun hanesan ne’e.

Maibé mós, komu buat ne’e la’o tiha ona iha Ministériu Públiku nia liman, iha momentu ne’ebá Komkisaun Justisa e Paz nasionál seidauk organiza. Maibé agora iha ona buat komisaun nasionál justisa e paz nian ne’e, kala sei to’o iha ne’ebá. Pelumenus justisa e paz sei buka atu husu informasaun didi’ak, atu analiza didi’ak dadus sira-ne’ebé ohin loron komunikasaun sosiál soe hela mai ne’e, para ita bele haree objetivamente sala iha ne’ebé, invensaun iha ne’ebé.

Portantu, neineik, tanba oras ne’e mós justisa e paz seidauk iha instrumentu de análize, instrumentu de investigasaun seidauk iha. Maibé hein katak buat ne’ebé ke organizmu sira judisiál nian hala’o ona, tesi lia ona, sei buka haree to’o desizaun sira ne’ebé hola tiha ona ne’e, ita haree sira-nia fundamentu iha ne’ebé.

Iha informasaun balu dehan katak amu ne’e nia hakarak atu iha julgamentu ida aberta maibé tribunál mak hakarak fali julgamentu fexada. Amu ne’e dehan katak se julgamentu fexada entaun nia lakohi tuir julgamentu to’o kastigu. Amu la haree katak ida-ne’e iha karik manipulasaun ba kazu refere hasoru padre minsionáriu refere?

Ba ha’u, atu julgamentu ne’e aberta (públiku) ka fexada (privadu), buat ne’ebé ba ha’u importante ne’e mak justisa tenke halo. Atu halo iha públiku ka atu halo privadu, ha’u hanoin justisa ne’e iha de’it dasin ida. Buat ne’ebé “loos” ne’e “loos” no buat ne’ebé “laloos” ne’e “laloos”. No, buat sa’ida mak sai hanesan dasin ne’e mak ita tenke kaer hodi halo konkluzaun katak realidade loloos mak ida-ne’e duni.

Kontribuidór: Memensio Sequeira Freitas 

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here