Riak Leman no Falur Rate Laek gerilla iha ai-laran. Imajen/Espesial.

Ha’u haree ne’e orientasaun totalmente ne’e mai hosi Maun Boot Xanana tanba Maun Xanana husu ba FALINTIL sira, husu ba jovens sira hotu-hotu tenke hakmatek. Se ita halo buat ruma maka durasaun funu ne’e sei sa’e tan ba 24 anos, husik javanes sira bele halo oinsá mós ita lalika responde.

Tanba ne’e mak FALINTIL sira  tuur hakmatek ne’e. Iha momentu ne’e FALINTIL, juventude no povu tomak kumpre Maun Boot Xanana nia orientasaun. Tanba ho orientasaun Maun Boot Xanana nian ne’e mak ha’u aguenta to’o loron 4 setembru 1999.

DILI, 27 agostu 2020 (TATOLI)—Reprezentante FALINTIL iha Komisi Perdamaian dan Stabilitas (KPS), Vidal de Jesus “Riak leman”, hateten membru FALINTIL ne’ebe haknaar-aan iha KPS ne’e simu orden hosi Komandu Luta Nian, Kay Xanana Gusmao, atu labele husik KPS tanba Indonezia bele ho razaun ida-ne’e boikota referendu tanba ida-ne’e estratejia ikus liu atu salva referendu.

Orientasaun seluk hosi Komandu Luta Nian, Kay Rala Xanana Gusmão, ba lider FALINTIL Vidal de Jesus “Riak Leman” mak atu labele funu hasoru militár Indonézia.

Notísia Relevante: Simu telefone ba hasoru Wiranto, Mau-Hudo ba la fila-mai

FALINTIL sira simu orientasaun totalmente ne’e mai hosi Maun Boot Xanana tanba Maun Xanana husu ba FALINTIL sira no husu ba joven sira hotu-hotu tenke hakmatek, tanba se timoroan sira  halo buat ruma maka durasaun funu ne’e sei sa’e tan ba tinan 24, husik javanes sira bele halo oinsá mós timoroan lalika responde.

Atu hatene kle’an liu kona-ba implementasaun orientasaun sira hosi komandu luta nian reprezentante FALINTIL sira hala’o to’o loron Konsulta Popular, loron 30 agostu 1999 ne’e, Jornalista Agência TATOLI, Evaristo Soares Martins, hala’o entrevista ho Reprezentante FALINTIL iha Komisi Perdamaian dan Stabilitas (KPS) atuál Prezidente Konsellu Kombatente Libertasaun Nasionál (CCLN-sigla portugés),  Vidal de Jesus “Riak Leman”, iha nia knaar fatin Matadoru, Dili, tersa (25 agostu 2020).

Loron balu tan, Timor-Leste komemora Loron Konsulta Popular ba dala-21. Ita-boot bele haktuir, oinsa mak ita-boot reprezenta FALINTIL mai vila laran hodi organiza referendu 30 agostu 1999 no kontinua habelar rede klandestina ne’e?

Kaundu ha’u subar iha fatin ida entaun ha’u monta kedas nurep no celcom, sempre la’o hamutuk ho irmaun “Fó-Laran” ami mak sempre la’o ba la’o mai iha Dili laran, koordena mós ho irmaun David Dias Ximenes “Mandati” nia mak hanesan vise-sekretáriu. Koordena mós ho responsivel juventude sira hanesan irmaun Criado, Liurai-Tasi, Aleixo Cobra, Abílio Audian no João Choque.

Kuandu atu halo demonstrasaun ne’e iha momentu ne’ebá populasaun kontribui osan mai komandu rejiaun no osan ida-ne’e balun hodi fasilita hodi organiza demonstrasaun sira-ne’e, hodi selu mós transporte. Nune’e mós osan balun haruka ba komarka Becora no komarka Gleno.

Iha momentu demonstrasaun iha Hotel Mahkota, Dili ne’e joven barak mak kanek liuliu Sagrada Família nian, ne’ebé ha’u hasoru L4 (saudozu) Polítéknika Hera, ha’u fó fali osan balun ba sira hodi sosa aimoruk no halo tratamentu saúde.

Ikus liu iha Dili, ita-nia Primeiru-Ministru atuál maun Ruak mai to’o iha Kuluhun, Dili, nia bolu ha’u hodi halo halo servisu kona-ba KPS (Komisaun Pás no Estabilidade). Ha’u mak reprezenta fali ita-nian iha KPS, hosi CNRT mak señor Leandro Isaac, hosi rezisténsia nian irmaun Mau-Hudo. Ami ne’e servisu hamutuk ho Indonézia nia reprezentante sira. Ami-nia boot ne’e mak bapak ida naran Joko. Grupu ida-ne’e mantein pás no estabilidade iha Dili laran tanba momentu ne’ebá ita-nia FALINTIL sira konsentra iha akampamentu sira hanesan Waimori no fatin sira seluk.

 Momentu ne’e ita boot hela iha-ne’ebé?

Entaun iha tempu ne’ebá ita haree movimentu milísia sira-nian ne’e maka’as tebes, sira oho joven sira, sira oho populasaun, iha momentu ne’e ha’u servisu iha KPS, ha’u hela iha Becora, Tropikal, ami hamutuk hodi hakalma situasaun.

To’o tempu ida Plácido kuandu mate iha Becora, situasaun sai aat liután, kuandu iha 25 agostu 1999 rezisténsia CNRT nian halo última kampaña, hotu-hotu konsentra iha Lecidere, katuas Xavier nia uma, hodi hasa’e Bandeira CNRT ne’e.

Momentu ne’e ami iha KPS derrepente simu informasaun katak independentista sira atu ukun-aan ne’e hadau karreta trek ida iha Comoro. Entaun Eurico Guterres ho Besi Merah Putih nia boot mai aprezenta ida-ne’e, entaun ha’u mós hanoin responsável sira seidauk fó orientasaun atu hadau ema-nia karreta.

Entaun ha’u ba iha Lecidere hodi sa’e ba palku leten hodi dehan ba ema hotu-hotu, liuliu ba joven sira, ha’u dehan imi-nia maun FALINTIL sira halo funu iha ai-laran la sa’e karreta no la sa’e motor, la’o hosi loromonu ba to’o lorosa’e la sa’e karreta tanba ne’e ha’u husu ba hotu-hotu di’akliu lalika hadau ema-nia karreta.

Nune’e ami ba revista, ha’u ba hein estrada ibun iha tasi-ibun karreta sira  mai ne’e laiha karreta ida ke independentista sira hadau, afinál ne’e manipulasaun.

Ho ida-ne’e liutiha entaun iha 26 agostu 1999 pro-automonia sira resposta CNRT nia kampaña hodi baku-rahun Bandeira CNRT nian.

Depois ne’e ha’u ho Leandro Isaac, Agio Pereira, Amu Filomeno Jacob, Amu Domingos Maubere no señora Ines Almeida ba halo konferénsia imprensa iha iha fatin ne’ebé sira sobu Bandeira, depois ami halai namkari hodi sees-aan tiha.

Tuir mai fali kazu Plácio nia mate iha Becora, Plácido liu ba Becora ba iha irmaun João Choque sira ho ninia grupu mak momentu ne’e iha-ne’ebá, sira baku mate tiha Plácido, sira kala lori ba subar tiha iha Fatuahi.

Iha momentu ne’e ami iha KPS tasi-ibun entaun Eurico Guterres karrega ona kilat atu tiru ami. Momentu ne’e ami barak mak iha KPS tasi-ibun ne’e, karreta sira hotu-hotu halai namkari. Ha’u ho saudozu Mauhudo, ami na’in-rua mak sei hamriik hela. Rai ne’e lulik, Eurico la halo buat ida. Ami informa ba Eurico katak di’akliu ita boot ba konfirma ho irmaun João Choque, entaun ami hamutuk ba Becora.

Eurico Guterres ho hela kilat ida iha karreta laran, ha’u mós sa’e hamutuk ho Eurico nia karreta. Kuandu ha’u tún hosi karreta, ha’u dehan ba João Choque, “Irmaun, ami mai ne’e mai ho Eurico Guterres hotu”. João Choque tolok kedas. Entaun, Eurico Guterres fila karreta, liu daudaun.

Entaun, ha’u ho Mauhudo mak iha ne’ebá hamutuk iha sira-nia klaran. Kalan ne’e kedas Maun Boot Xanana telefone hosi Cipinang mai liuhosi malae amerikanu ida. Entaun malae entrega telefone mai ha’u no husu “sé mak oho Plácido”. Momentu ne’e irmaun João Choque iha hela ha’u-nia sorin dehan la hatene sé mak oho.

Maibe ema hotu-hotu deskonfia irmaun João Choque sira-nia grupu mak oho. Ne’ebé, ita-nia alin João Choque mak ne’e hela. Ha’u entrega telefone ba João Choque hodi ko’alia direta ho Maun Boot Xanana. Maun Boot Xanana husu, entaun irmaun João Choque hatan, “Ami mak oho, lori ba subar hela iha Fatuahi”. Entaun, iha dadeersan Polisi Daerah (POLDA) no UNAMET mak ba foti mate-isin.

Iha momentu ne’e, sá orientasaun mak Xanana Gusmão fó ita-boot?

Iha momentu ne’e, Maun Boot Xanana fó orientasaun foti osan Rp.30 jutas hodi entrega ba Eurico Guterres hodi haree família Plácido ninian. Entaun, ha’u Mauhudo ho sira seluk lori osan ne’e ba entrega ba Eurico Guterres iha Komandu Aitarak. Depois ami na’in-hira ne’e akompaña mate-isin ne’e ba hakoi iha Raikotu, hakoi hotu ami idak-dak fahe-malu namkari.

Ho situasaun ne’e, ha’u sei aguenta to’o rezultadu refendu ne’e iha loron 4 setembru 1999. Irmaun Mau-Hudo Raan Kadalak bapak boot ida naran Joko kontaktu ho nia dehan Wiranto mai atu ba hasoru Wiranto.

Entaun, Mau-Hudo dehan ba ha’u, ita ba hasoru Jenerál Wiranto. Ha’u dehan, lae! Agora inimigu atu oho ita mak nia tiru ona ita ne’e, di’akliu ita lalika ba hasoru, ita sees-aan ona. Maibe to’o ikus irmaun Mau-Hudo mak ba hasoru ka la hasoru, ba iha-ne’ebá ema kala kaer nia hodi mate lakon to’o hela agora ne’e.

Ida fali, momentu ne’ebá ne’e ita sempre iha esperansa katak ita manán iha 30 agostu 1999, tanba kultura klandestina monta hahú hosi rejiaun, sub-rejiaun, zona, nurep no celcom. Ita-nia populasaun bem organizadu, bem orientadu tanba ne’e mak rezultadu votasaun ne’e maioria vota ba ukun-aan, oituan de’it mak vota ba integrasaun.

Oinsá mak ita boot sira bele konvense populasaun ne’ebé hela iha Indonézia nia leet?

Ita-nia funu ne’e ninia objetivu maka atu ukun rasik-aan, ita lakohi ema hosi rai seluk mai kontinua invade ita-nia rain. Tanba ne’e mak FALINTIL sira kumpre misaun ida hodi kontinua funu iha ai-laran to’o ramata. Momentu ne’e ita konvense ka esklarese ba povu ne’e la barak ida, hotu-hotu tuir de’it.

Ha’u bele dehan iha 1994 estrutura iha Same metin, Manatuto mós metin hotu, iha 1995 estrutura iha Aileu metin no 1996 ha’u tún mai Dili no estrutura metin hotu. Ha’u la’o hela iha vila laran, milísia sira la hatene ida tanba povu tomak ita-nian. Só bapak hatene ne’e só ema ruma mak informa. Entaun ita ema hanesan de’it. Ha’u loron-loron bomba hela bee-moos, HANSIP sira la’o ba-mai mós la hatene ha’u, até ha’u ho karreta própriu la’o haleu Dili laran.

Ita boot reprezenta FALINTIL iha vila laran, oinsá mak bele hasoru malu ho reprezentante Indonézia nian?

Kuandu ha’u reprezenta FALINTIL iha KPS ne’e javanes mak barak liu, sira-nia boot mak jenerál Joko, dehan nia rian mak Wiranto. Nia mós hatene hela katak sira-ne’e funu ba ukun rasik-aan. Momentu ami reuniaun iha Hoetl Makhota (agora Hotel Timor) no ha’u ko’alia ema hotu-hotu iha KPS laran ne’e hakfodak. Eipah,  afinál ema ai-laran mai ona ne’e ita manán funu ona. Ema ai-laran kuandu sama-ain iha vila laran ne’e ita manán ona. Sira-ne’ebé dúvida ne’e mós la dúvida ona.

Oinsá mak ita boot reprezenta FALINTIL hasoru líder pro-integrasaun?

Ami hasoru malu hodi halo reuniaun até jenerál Joko ne’e fó fali osan ba ha’u. Depois ha’u mai ne’e lori ho pistola. Agora jenerál ne’e dehan ba ha’u, di’akliu pistola ne’e lori maibe tenke subar, nune’e ema labele haree. Tnba buat hotu-hotu kumpre desizaun ONU nian. Sira atu halo buat ruma hasoru ha’u mós sira la barani.

Iha momentu ne’e hasoru presaun, ameasa no presaun?

Presaun no ameasa sempre mai hosi milísia sira. Maibe balun tau farda militár no polísia. Maibé, iha momentu ne’eba, tantu ita no sira tenke kumpre desizaun ONU nian.

Sá motivasaun halo ita boot luta ba rai ida-ne’e?

Luta ba rai ida-ne’e hosi espíritu nasionalzimu no patriotizmu, momentu ne’ebá ema ida la obriga ema ida atu halo funu. Ida hakarak halo funu ne’e tanba ita hakarak liberta ita-nia rain no ita-nia povu, ne’e konsiénsia ita-nian rasik. Se ita hakarak tún mai rende mós ema ida la impede. Buat ida liberta rai no povu ne’e mak iha hela ami-nia kakutak. Ne’ebé, situasaun bele defísil mós dehan mate, mate ona. Laiha ema ida hanorin ema ida no laiha ema ida obriga ema ida.

Oinsá partisipasaun juventude nian hamutuk ho ita boot?

Iha momentu ne’e unidade hosi juventude sira metin tebes. Komandu ne’e ida de’it. Katak, komandu fó orden halo hanesan ne’e entaun hotu-hotu halo hanesan ne’e. La halo buat seluk ka halo aat. Iha momentu ne’e joven sira rona no fiar malu.

Komandu momentu ne’e mak Maun Boot Xanana Gusmão, iha momentu ne’e nia iha Cipinang, nia mak kaer nafatin komandu. Maun Konis Santana mak iha Rejiaun IV, maun Ruak iha Rejiaun III, maun Lú Olo mós iha rejiaun III.

Ha’u haree ne’e orientasaun totalmente ne’e mai hosi Maun Boot Xanana tanba Maun Xanana husu ba FALINTIL sira, husu ba jovens sira hotu-hotu tenke hakmatek. Se ita halo buat ruma maka durasaun funu ne’e sei sa’e tan ba 24 anos, husik javanes sira bele halo oinsá mós ita lalika responde.

Tanba ne’e mak FALINTIL sira  tuur hakmatek ne’e. Iha momentu ne’e FALINTIL, juventude no povu tomak kumpre Maun Boot Xanana nia orientasaun. Tanba ho orientasaun Maun Boot Xanana nian ne’e mak ha’u aguenta to’o loron 4 setembru 1999.

Oinsá desizaun ONU nian kona-ba reprezentante sira molok tama ba votasaun?

Ne’e desizaun hosi Novaiorke, iha akordu 5 de maiu ne’e mak determina kedas CNRT ninia reprezentante, FALINTIL ninia reprezentante, pro-auotonomia ninia reprezentante, forsa Indonézia ninia reprezentante, ne’e tama iha Komisaun Pás no Estabilidade nian. Ne’ebé ema hotu-hotu hatene hela ha’u ne’e ema ai-laran nian. Desizaun referendu ne’e mai hosi Organizasaun Nasaun Unida (ONU).

Bainhira rona Timor manán a-favór ba ukun-aan ne’e barak liu no a-afavór ba pro-integrasaun uitoan de’it. Molok ita manán mós uma sira mutuk hotu. Oho ema barak, ha’u de’it mós atu halai la biban.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here