Iha tinan 1999, Líder Rezisténsia, Leandro Isaac, hasoru malu ho Prezidente Conselho Nacional Resistência Timorense (CNRT), Xanana Gusmão. Imajen/espesiál.

Ha’u ba iha-ne’ebá ema laiha, Salemba mamuk. Xanana mesak mak iha ne’ebá. Xanana la husik ema tama iha Salemba. Ami na’in-rua mesak de’it. Ami na’in-rua tuur, Xanana loke tua ida ami na’in-rua hemu. Tua ne’e ho marka Irmão Unidos (tua Portugal nian) katak maun-alin hamutuk. Ami na’in-rua hemu tua ne’e to’o iha klaran, Xanana dehan hanesan ne’e ba ha’u.  Leandro, ita na’in-rua nia diferensa hanoin mak ita na’in-rua sei hanaruk povu nia sofrementu, nusá mak ita na’in-rua nia diferensa ne’e la rai tiha hodi liberta uluk povu ida-ne’e.

DILI, 24 agostu 2020 (TATOLI)—Iha tinan 1999, Líder Rezisténsia, Leandro Isaac, hasoru malu ho Prezidente Conselho Nacional Resistência Timorense (CNRT), Xanana Gusmão, iha Salemba, Jakarta, Indonézia, hodi ko’alia kona-ba Timor-Leste nia polítika ba ukun rasik-aan ne’ebé hamosu diferensa ideia entre lider rua ne’e.

Iha sorumutu ne’e, Prezidente Conselho Nacional Resistência Timorense (CNRT), Xanana Gusmão hateten, forsa polítiku diferensa ideia sei hanaruk tan povu Timor-Leste nia sofrementu tanba partidu polítiku sira kontinua defende idak-idak nia ideolojia.

Notísia Relevante: Konsulta Populár 1999, David Mandati telefone Xanana Gusmão iha Cipinang

“Ami na’in-rua hemu tua ne’e to’o iha klaran, Xanana Gusmão dehan hanesan ne’e ba ha’u, ‘Leandro, ita na’in-rua nia diferensa hanoin mak ita na’in-rua sei hanaruk povu nia sofrimentu, nusá mak ita na’in-rua nia diferensa ne’e la rai tiha hodi liberta uluk povu ida-ne’e’. Maibé prontu katuas Xanana dehan nune’e, ha’u hakruuk no ha’u dehan, loos. Ita na’in-rua nia diferensa halo naruk povu nia sofrimentu. Ha’u simu no ha’u fila-fali mai CNRT iha fulan juñu, jullu 1999,” Líder Rezisténsia, Leandro Isaac, informa ba Agência TATOLI iha ámbitu komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-21 (30 agostu 1999-30 agostu 2020), iha nia rezidénsia Marabia, segunda ne’e.

Nia informa, iha tempu invazaun Indonézia nian povu Timor hasoru sofrimentu barak tebes, balun hetan torturasaun to’o mate. Ho sofrimentu ne’e halo líder forsa polítiku sira tuur la hakmatek tanba lakohi haree no rona povu mate, tanba ne’e organizasaun polítika sira buka meiu hodi fó solusaun ba problema Timor nian.

Líder Rezisténsia, Leandro Isaac, haktuir CNRT nia istória naruk tebes hahú bainhira Xanana harii CNRM no antes CNRM ne’e CNRN, ne’ebé UDT no FRETILIN hala’o tiha ona konsellu nasionalista ida iha diáspora, iha momentu ne’ebá lideransa UDT nian mak Moises do Amaral. Tuir loloos hakotu tiha ona diferensa entre UDT ho FRETILIN iha Guerra sivíl ne’e nia laran, só ké lato’o iha Timor.

Entaun, nia dehan, mosu Conselho Nacional Resistênssia Maubere (CNRM) ne’ebé Xanana harii ho Ramos Horta no sira-nia esforsu no proposta ne’e barak maibé falla totál tanba proposta balun Indonézia la simu, balu ita timoroan rai-na’in mós la simu liuliu sira iha diáspora mós la simu.

Ikus mai, nia haktuir, Xanana Gusmão membru militár Indonézia kaptura to’o kastigu iha Cipinang entaun Xanana muda ninia persepsaun, husik ona CNRM muda ba CNRT tanba letra “T” ne’e ejizénsia UDT nian katak matebian João Carrascalão ejize halakon M (Maubere) tau “T” (Timorense) katak timoroan hotu-hotu hamutuk ba ukun rasik-aan.

Iha Cipinang, Jakarta, Idnonézia, Xanana Gusmão muda CNRM ba CNRT iha tinan 1997 no tinan 1998 Indonézia tama iha reformasaun no 1999 ba referendu. Leandro Isaac konsidera ne’e lais no estraordinária tanba tinan tolu nia laran konsege rezolve Timor nia problema, ne’ebé istória CNRT nian laiha na’in.

Leandro Isaac sai testemuña ba ezisténsia CNRT iha 1999, na’in ba CNRT ne’e FRETILIN no UDT tanba nia parte momentu ne’ebá UDT. Leandro Isaac rejigna-aan dala-rua hosi CNRT iha tempu rezisténsia, dala-ida iha Dili.

Nune’e dala-ida tán reuniaun iha Salembang ho Prezidente CNRT, Kay Rala Xanana nia dadur fatin, iha ne’ebá nia rejigna-aan ho protestu, tanba nia parte nota Xanana la lori ka la dirije líder sira-ne’e atu haree ukun-aan ne’e atu sai sá loos.

“Loron tolu ami reuniaun, katuas Xanana hatene mak hirus de’it hanesan komandante. Ha’u dehan ba líder UDT nian, matebian João Carrascalão, ‘Ó ho ha’u la’ós soldadu Xanana nian. Ó líder, ha’u mós líder. O líder UDT iha rai-li’ur, ha’u líder UDT iha rai-laran, ita iha Salemba-Jakarta ne’e reuniaun ho líder CNRT ninian, ne’ebé ita hotu hili Xanana atu sai líder CNRT, ne’ebé la’ós hein de’it Xanana atu hakilar ita iha-ne’e hanesan komandante. Se hanesan ne’e ha’u rejigna-aan. Katuas matebian João Carrascalão dehan ba ha’u hanesan ne’e, ‘Ó hola desizaun, ó rejigna-aan, ami mós tuir ó entaun ami abandona reuniaun no idak-idak fila ba otél, señor João Carrascalão atu prepara ba Portugál no ha’u prepara atu mai Timor,” nia haktuir.

Leandro hatutan, liutiha loron tolu hanesan ne’e (loron domingu), Cesar Quintas sei moris ho nia primu na’in-rua mai bolu Leandro iha otél katak katuas Xanana konvida ba Salemba maibé nia hatan sei la ba no ramata ona. Maibé, sira mai nia bolu to’o dala tolu to’o ikus nia nia deside ba hasoru Xanana Gusmão iha Salemba.

“Ha’u ba iha-ne’ebá ema laiha, Salemba mamuk. Xanana mesak mak iha ne’ebá. Xanana la husik ema tama iha Salemba. Ami na’in-rua mesak de’it. Ami na’in-rua tuur, Xanana loke tua ida ami na’in-rua hemu. Tua ne’e ho marka Irmão Unidos (tua Portugal nian) katak maun-alin hamutuk. Ami na’in-rua hemu tua ne’e to’o iha klaran, Xanana dehan hanesan ne’e ba ha’u. Leandro, ita na’in-rua nia diferensa hanoin mak ita na’in-rua sei hanaruk povu nia sofrementu, nusá mak ita na’in-rua nia diferensa ne’e la rai tiha hodi liberta uluk povu ida-ne’e,” nia haktuir.

Rezultadu hosi konversa iha Salemba ne’e, Lenadro Isaac telefone kedas ba líder UDT, João Carrascalão (matebian) iha Portugál katak forsa polítiku hosi UDT no FRETILIN tenke hamutuk hodi funu hasoru Indonézia. Se timoroan mantein hodi fila kotuk ba-malu tanba diferensa mak ita hanaruk povu nia sofrementu, diferensa ita rai lai ba, ikus ita rezolve no agora ita aselera lai prosesu libertasaun povu rai ida-ne’e nian.

“Prontu, se hanesan ne’e, ami prontu tuir ó, hamutuk fila-fali hala’o prosesu referendu iha 30 agostu 1999,” Leandro Isaac hasara matebian João Carrascalão nia liafuan.

Tanba, tuir nia, guera sivíl ne’e entre FRETILIN ho UDT, se partidu rua ne’e la hili opsaun ida problema sei la hotu entaun hodi hatudu ba komunidade internasionál katak povu Timor hamutuk luta no funu hasoru Indonézia.

Tanba durante tinan 24 ne’e FRETILIN mesak, ne’e ema dehan la’ós povu, ne’e partidu ida-nian, komunidade internasionál lakohi rekoñese ida-ne’e maibé kuandu FRETILIN ho UDT hamutuk problema hotu ona.

“Ida-ne’e mak Organizasaun Nasaun Unida (ONU) simu no rekoñese katak povu Timor funu hasoru Indonézia. Tuir loloos iha situasaun polítika atuál agora presiza ida-ne’e, tanba povu mak sai determinante ba ukun rasik-aan,” nia dehan.

 Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes

1 KOMENTÁRIU

  1. Povo agora la-konsistensia ho “SA POLITIKA MAK LORI TIMOR BA UKUN AN” Sira so hatene deit Historia ROMATIKA passado nebe nakonu ho questaun ideas nakukun egoismo nebe imperior sira husik hela. Hanesa Radikslisme konservativ’ Devide at impera (Fahe malu ho razaun la-klaru to’o haluhan tia katak ita ne’e iha mapa mundo nian ki’ik hanesan rahenek
    Dalan diak mak ne’e;
    1.Haluhan tia passado ho istoria nakukun nebe la-fo benefivio ba dezenvolvemneto ba rai ida ne’e.
    2.Tau as interese nasaun nia; Difersifikasaun iha demokrasia bele maibe objetivo tengki hamutuk iha interese nasional.
    3.Politik tengki ho Etika Pensamento Religiao mos nune’e bele hstudo ba publik katak Auror politika sira nia comportamento Diak no cumpri regras Estado de Direitu.
    Espera Timor oan hotu iha konsiensia atu muda nia an hosi manobra politika balun nebe halo kiak nia tamba sei uja hela idelogia passado no la kaer metin instrumenro politika foun UNIDADE NASIONAL mak chafe hodi ita ba dalan ukun a’an nian

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here