Prezidente Komisaun A PN, Joaquim dos Santos. Imagen Antonio Goncalves.

DILI, 08 juñu 2020 (TATOLI)—Governu liuhosi Ministériu Justisa prodús daudaun ona ezbosu alterasaun lei kódigu penál hodi kriminaliza difamasaun maibé reprezenta povu iha Uma Fukun Parlamentu Nasionál husu define didi’ak ezbosu lei ne’e, nune’e lei ne’e bele eduka sidadaun hotu respeita malu no labele hamate fali opiniaun públiku.

Notísia Relevante: HAK: La Nesesáriu Kriminaliza Difamasaun

Prezidente Komisaun A (Justisa no Konstitusionál), Deputadu Joaquim dos Santos, hateten loloos ne’e lei uluk iha tiha ona maibé maioria lakohi ne’e mak la konsege ne’e maibé di’ak liu tenke define didi’ak, labele halo lei para hamate fali ema-nia movimentu

“Loloos ne’e, lei uluk iha tiha ona. Maibé maioria lakohi ne’e mak la konsege ne’e. Maibé di’ak liu tenke define didi’ak, labele halo lei para hamate fali ema-nia movimentu. Ita halo lei para organiza ema, nia halo buat ruma karik tenke ser tuir dalan legál. La’ós ita halo lei ne’e halo mate mate fali ema-nia movimentu sidadaun nian, lae. Halo ita tama iha konjuntura polítika hodi bele respeita malu, liuliu mak ita atu fó onra ba ita-nia estadu ne’e,” dehan membru Parlamentu Nasionál atuál Prezidente Komisaun A (Justisa no Konstitusionál), Deputadu  Joaquim dos Santos, ba Agência TATOLI iha Parlamentu Nasionál, segunda ne’e.

Nia esplika, karik ezbosu lei ne’e submete ba parlamentu karik, katak Governu mak husu ne’e bolu proposta lei, se parlamentu mak halo rasik ne’e bolu projetu lei.

“Esbosu lei defamasaun ne’e tenke lori mai parlamentu tanba defamasaun ne’e ita ko’alia kona-ba ema-nia dignidade ne’e tenke parlamentu mak halo, labele Governu mak halo. Se Governu mak halo entaun parlamentu tenke autoriza,” nia dehan.

Nia hatutan, bainhira ezbosu ne’e submeter ba parlamentu sei baixa ba Komisaun A depois loke audiénsia públika hodi rona ema hotu nia opiniaun, katak opiniaun balu di’ak foti ba norma hafoin parlamentu aprova depois mak lori ba Prezidente Repúblika promulga.

Joaquim dos Santos ka’alia hanesan deputadu la reprezenta organizasaun, tanba ne’e lei atu fó garantia prestijiu sosiál, polítika no onra do estadu.

Nia esplika, regra hotu-hotu ne’ebé ita konsidera hanesan desizaun polítika parlamentár ne’ebé sai ba norma ninia objetivu ne’e atu ba garante konsiénsia koletiva povu Timor ninian atu-bele sai hanesan norma komún ida para ema hotu-hotu bele fiar-malu no respeita-malu.

Tanba, nia dehan, iha garantia ba prevensaun valór sosiedade Timor ninian liuliu sosiedade polítika Timor ninian. Tanba ne’e mak se Governu nia objetivu ba iha ne’ebá  para ema hotu-hotu iha Timor ne’e bele iha garantia atu prezerva valór étika, morál no kulturál liuliu liga ba respeitu malu ho onra do estadu ne’e.

“Ha’u hanoin kriminaliza defamasaun ne’e importante. Ema labele insulta ema iha públiku konforme nia hakarak de’it. Nasaun tenke organiza ema-nia komportamentu atu fó dalan ba ema respeitu malu,” nia hateten.

Nia dehan, konstituisaun RDTL artigu 40 no 41 ne’e garante Liberdade esperesaun maibé labele Liberdade atu tolok ema iha públiku.

“Liberdade espersaun dentro regra demokrátika, baze mak lei,” Deputadu Joaquim dos Santos hateten.

Nia esplika, norma ka regra iha soiedade Timorense iha dimensaun rua katak dimensaun universal ne’e hateke ba organizasaun intermu konjuntu katak buat-ne’ebé vale iha Timor bele vale iha Amérika, nune’e mós buat-ne’ebé vale iha Inglaterra bele vale mós iha Indonézia.

“Konkordánsia ne’ebé rai hotu-hotu aseita hodi aplika iha rai-laran maibé regra balun bazeia mós ba dimensaun partikulár ou valór setoriál, nasaun idak-idak nia espesialidade aplikasaun ba norma sira. Labele aplika fali norma iha rai seluk bele maibé iha-ne’e bele entaun ita labele aplika,” nia dehan.

Nia hateten, konvensaun internasionál sira-ne’ebé Timor-Leste halo ratifikasaun ne’e tama kuandu Timor-Leste simu ona hanesan regra interna bele aplika maibé tenke adapta ho realidade polítika la’ós atu aplika matak-matak de’it.

“Ninia benefísiu no vantajen ne’e mak ne’e, ita orienta sidadaun sira atu fó onra ba ita-nia estadu hanesan prinsípiu étika no prinsípiu morál estadu nian. Katak, sidadaun hotu-hotu tenke tama iha debate krítiku demokrátiku maibé tenke garante ba onra do estadu no fó respeitu ba ita-nia dignidade umana. Krítika atu hadi’a ne’e ema hotu-hotu hakarak. Krítika atu halo aat mak labele maibé tenke tuir regra,” nia esplika.

Jornalista : Evaristo Soares Martins

Editór       : Cancio Ximenes

1 KOMENTÁRIU

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here