Eis Prizioneiru Polítiku, David da Conceição da Costa Thon “Aleong Xina

(Memória Masakre Santa Cruz 1991, Parte-II)

DILI, 29 outubru 2019 (TATOLI)—“Loloos atu rebenta ne’e mak iha serimónia funebre Saudozu Sebastião Gomes ninia isin-mate ne’e. Maibé tanba laiha preparasaun no mós tempu hakoi Saudozu Sebastião Gomes nia isin-mate ne’e kalan liu ona entaun muda fali ba ninia ai-funan,” dehan Eis-Prizioneriu Polítiku, David Aleong Xina.

Eis-Prizioneiru Polítiku, David da Conceição da Costa Thon “Aleong Xina” haktuir maske  Masakre 12 Novembru 1991 iha Semitériu Santa Cruz ne’e planeadu maibé  labele haluha  akontesimentu militár Indonézia asalta Igreja Motael iha loron 28 outubru 1991 ne’ebé rezulta tiru mate juventude loriku aswa’in, Sebastião Gomes.

Saudozu Sebastião Gomes ninia mate iha  Igreja Santo António Motael, iha loron 28 outubru 1991 mak determina ka responde asaun planeada sira ne’ebé antes ne’e halo ona maibé la fó  rezultadu.

Eis-prizioneiru polítiku Prizaun Becora 1991, Aleong Xina hateten saudozu Sebastião Gomes ninia mate tanba mós nia (Aleong). Se momentu nia halai sai husi prizaun Becora mak la subar iha Igreja Motael,  karik Sebastião la mate no Masakre 12 Novembru iha Semitériu Santa Cruz mós la akontese.

Aleong esplika asaun planeada hotu ne’ebé mak sira halo ne’e ho intensaun atu fanu mundu ninia atensaun ba Timor-Leste nia problema iha mundu. Hanesan, demonstrasaun ba dahuluk ne’ebé juventude loriku aswa’in sira hala’o iha Tasi Tolu, iha loron 12 outubru 1989, bainhira Amu Papa João Paulo II mai vizita Timór no halo misa iha Tasi Tolu.

Asaun seluk mak asaun iha Eskola Paulo VI, asaun iha Eskola SMP 4, asaun Santo António nian, asaun sinkuentanáriu nian  no asaun sira seluk. Husi asaun sira ne’e mak rezulta joven barak lakon, mate no hetan kastigu maibé nafatin la hatudu rezultadu.

Tanba ne’e, nia dehan, bainhira mosu 28 outuru 1991, Sebastião kuandu mate iha Igreja Motael, juventude loriku aswa’in sira aproveita kedas oportunidade ne’e hodi organiza malu atu atinji objetivu ne’ebé pleneia tiha ona.

“Loloos atu rebenta ne’e mak iha serimónia funebre Saudozu Sebastião Gomes ninia isin-mate ne’e. Maibé tanba laiha preparasaun nomós tempu hakoi Saudozu Sebastião Gomes nia isin-mate ne’e  kalan liu ona entaun  muda fali ba ninia ai-funan,” dehan Aleong Xina ba Ajénsia TATOLI liuhusi entrevista iha ninia lnaar fatin iha Edifísiu Autoridade Portuáriu Timor-Leste (APORTIL), Portu Dili, kunta (24/10/2019).

Bainhira nia subar durante loron ualu (8) iha Igreja Motael, nia informa, hahú iha 20 outubru 1991, joven barak loos iha ne’ebá maibé nia la duun koñese sira. Tanba de’it ninia prezensa iha Igreja Motael entaun sira hakarak asegura.

Maibé, nia haktuir, molok tama ba loron 28 outubru 1991 intelijen sira hetan ona informasaun katak nia [Aleong Xina] subar iha Igreja Motael. Entaun, kalan rua tutuir malu mosu provokasaun husi tropas Indonézia sira, Satuan Gabungan Intelijen (SGI) no ispiaun sira ne’ebé hakarak atu sobu duni Igreja Motael maibé joven sira la fó fatin.

“Ha’u sai ba liur la di’ak tanba portaun atu sa’e ba Tore Leten xave metin entaun ha’u hela de’it iha laran,” nia relembra hikas.

Momentu ne’ebá, nia la hanoin buat ida. Intensaun hakarak subar iha Igreja Motael tanba seguru no nia bele halo tratamentu ba kanek ne’ebé nia enfrenta. Tanba bainhira nia halai sai husi Komarka Becora, rezulta nia ain hetan kanek makaas.

Prizioneiru politíku ne’ebé hahú tama prizaun iha 1984 ne’e haktuir, nia hetan kaptura husi militar Indonézia iha manifestasaun sinkuentanáriu depois mak dadur iha Komarka Becora. Maibé antes ba tama Komarka Becora, detein uluk nia Komando Distrik Militer (KODIM), Komando Resor Militer (KOREM), Kepolisian Daerah (POLDA), Komarka Balide, Satuan Gabungan Intelijen (SGI), Kepolisian Resor (POLRES), Kepolisian Wilayah (POLWIL) ne’e tama-sai fila-fila iha momentu ne’eba.

Agora situasaun iha Prizaun Becora obriga nia ho nia kolega Galucho tenke halai sai husi prizaun tanba hetan ona ameasa husi Komando Linu 700 hamutuk ho Polisia Militar inklui polisia atu halakon sira na’in rua nia vida.

Nia dehan, bainhira seidauk hetan ameasa iha kada semana nia sempre mai vizita família sira iha uma. Atu vizita família, naran sulan netik osan ba guarda prizaun nia bolsu laran, sira sei fó leet atu ita fila ba ita-nia uma hodi vizita família sira.

Maibé hafoin nia ho Galucho hetan ona ameasa atu lakon vida, sira atu fó de’it osan mós gaurda sira lakohi ona atu simu. Entaun, loron no kalan tuur hanoin no hanoin,  dalan di’ak liu mak tenke halai sai husi komarka laran.

“Ha’u dehan ba Galucho, ita na’in rua tenke sai husi fatin ne’e. Tanba militár sira mak ko’alia ameasa ita ne’e, ita tenke halai duni no tenke halai sai husi komarka ne’e. Entaun Galucho husu ha’u atu halo planu para ami rua bele halai sai husi Komarka Becora ne’e,” nia dehan.

Iha momentu ne’ebá, kolega dadur-maluk ida naran Sergio Ninja “Aseu” de Deus [agora artista múzika, ema Ermera Lauana nia oan] hamutuk ho ema Flores ida naran Martin mak ajuda ami na’in rua.

Iha tuku 10.00 dadersan, Sergio Ninja “Aseu” de Deus kesi tali no kolega Martin mak akompañia vijilánsia guarda sira-nian. Planu ne’e konsege realiza ho kabeer. Galucho sai uluk depois mak nia tuir.

“Ami na’in rua konsege haksoit sai iha komarka kotuk depois deside fahe malu kedan. Galucho halai sa’e ba Camea, ha’u tuir Cruz Boot mai mosu iha Gruta Bidau-Masau. Bainhira to’o iha Gruta Bidau-Masau, ha’u hetan kedan  kolega Domingos. Domingos ajuda lori ha’u ba klínika Motael. Ha’u atu halo tratamentu tanba ha’u-nia ain kanek makaas loos. Momentu ne’ebá iha loron domingu iha loron 20 outubru 1991, ami-na’in rua sa’e taksi ba kedan Motael,” nia konta tuir.

Iha Klínika Motael, Julião Mausiri mak halo tratamentu ba ninia ain ne’ebé kanek makaas ne’e. Depois sira han meudia tiha, Aleixo Cobra no Julião Mausiri lori kedas nia ba subar iha tore leten. Durante loron ualu (8) subar iha tore, leten kalan de’it mak nia foin tun mai haris hodi han kalan, Dadeersan matabixu no han meudia nian, joven sira seluk mak lori sa’e hahán ne’e ba tore leten hodi nia bele han.

Tuir nia katak iha ninia subar iha Igreja Motael ne’e hahú hetan ona diskonfia husi intelijen ka militár Indonézia sira nia mauhu sira. Tan ne’e, situasaun ne’e halo joven sira ne’ebé baibain kal-kalan mai fó apoiu seguransa iha igreja labele ona toba ho di’ak. Iha siuasaun difisil ida ne’e, nia iha de’it tore leten no labele sai ba li´ur atu horon anin buras tanba odamatan tore nian taka metin be metin.

Bainhira iha kalan 28 outubru 1991 akontese ona asalta malu entre joven ho militár no intelijen sira iha Igreja Motael, Aleixo Cobra hakilar ba nia. “Aleong, Aleong, dere sinu, dere sinu. Entaun, husi tuku 12.30 kalan boot, nia dere sinu to’o tuku 15:00.

Iha ne’e mak intelijen sira hatene katak nia [Aleong Xina] subar iha tore leten no militár sira halo embuskada iha aredór  Igreja Motael nian ne’e to’o dadeersan madrugada tuku 06.00, militár sira tama ba igreja laran hodi kaptura nia iha tore leten.

Iha biban ne’e, Komandante Gatot mak ema ne’ebé nia haree uluk hamutuk ho ninia elementu sira ba kaer nia iha tore leten. Iha momentu ne’e kedas, militár Indonézia sira ne’e, lori kedan nia ba POLDA Comoro.

Iha meudia loron manas, militár Indonézia sira ne’e lori tan Aleixo Cobra ho joven lubuk ida ami bou hamutuk iha POLDA Comoro. Ne’eduni, liu tiha semana rua, akontese Masakre Santa Cruz iha 12 Novembru 1991mak komando polísia sira muda fali nia mai iha Komarka Balide. Hafoin ne’e muda ba Komarka Becora no detein to’o fulan Marsu 1993 mak ema liberta nia husi Komarka Becora.

Notísia relevante:Sebastião “Loriku Rai Na’in” La Fó Fatin Ba “Garuda”

Jornalista: Tomé Amado

Editór      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here