Saudozu Sebastião Gomes

(Memória Masakre Santa Cruz 1991, Parte-I)

Redasaun: Iha tinan ida ne’e, 2019, Timor-Leste komemora Masakre Santa Cruz 1991 ba dala-28 no selebra Loron Juventude Nasionál ba dala-14. Iha momentu ida ne’e, iha loron ohin (Segunda, 28 Outubru 2019), timoroan sira sei hanoin hikas juventude loriku asw’ain, Sebastião Gomes, nia mate ba dala-28 ne’ebé inimigu sira tiru mate iha Igreja Motael. Ohin, Ajénsia TATOLI halo reflesaun murak ba akontesimentu refere no Masakre Santa Cruz, liuhusi memória pasada sira ne’ebé sobrevivente sira haktuir.

DILI, 28 outubru 2019 (TATOLI)—“Pai! Ita oan mane mak tuur de’it, ita la halo buat ruma maka rai Timor ema seluk mak sei ukun nafatin no ita sai atan nafatin, ne’e la di’ak ida!”, dehan Saudozu Sebastião Gomes ba nia aman Afonso Gomes antes nia sai husi uma ne’ebé ikus mai Militár Indonézia tiru mate nia iha loron 28 Outubru 1991 iha Igreja Motael nia oin.

Maske Saudozu Sebastião Gomes nia isin-mate oras ne’e sai rai-rahun tiha ona maibé saudozu nia liafuan sira iha leten ne’e sei moris nafatin to’o ohin loron. Maske saudozu mate tiha ona durante tinan 28 nia laran maibé ninia klamar no espiritu luta ida-nian moris nafatin liuhusi liafuan ne’ebé nia husik hela ba nia aman.

Liafuan ne’e hanesan “memória pasada” ida ne’ebé suli hada’et ba juventude loriku aswa’in seluk atu luta ba povu no Timor-Leste nia autodeterminasaun. Iha ne’e, atu hatene kle’an liu kona-ba liafuan ne’ebé Saudozu Sebastião Gomes hateten ba nia aman, nia kolega juventude loriku aswa’in ida [Francisco Mau-Kura] haktuir istória trajedia militár Indonézia asalta Igreja Motael 28 outubru 1991 ne’ebé rezulta tiru mate Sebastião Gomes.

Francisco Mau-Kura haktuir, maske iha momentu ne’ebá nia foin halo otas-17 maibé nia ativa ona  iha Rede Frente Klandestina. Iha ne’e mak nia hasoru nia kamarada no luta-maluk Sebastião Gomes ne’ebé baibain ema bolu nia naran estima ASENG. Sebastião hela iha Vilaverde. Sebastião hatene, joven sira iha Colmera mesak rezisténsia nia ema de’it entaun nia sempre mai iha Colmera hodi konversa kona-ba atividade rezisténsia nian.

“Ami iha momentu ne’ebá haree malu di’ak tebes. Hanesan maun ho alin. Dalaruma, ami haree malu di’ak tanba hanoin ida de’it katak hakarak luta ba Timor-Leste nia ukun rasik-aan. Ami sei lembra hela de’it Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão nia mensajen liuhusi gravasaun Kasete ne’ebé hatete ‘Loriku Rai Na’in Labele fó Fatin Ba Garuda’. Hodi ida ne’e mak fó aten-brani mai ami atu bele kontinua luta ba nafatin,” Mau-Kura haktuir.

Sebastião Gomes kuandu mai iha Colmera, nia halimar fatin mós mak Studio Photo Loekiki, Colmera (iha Gedung Sang Surya nia sorin). Tanba ne’e, Sebastião Gomes nia retratu ne’ebé agora sai “memória eterna” ne’ebé moris nafatin iha timoroan ida-idak nia matan no neon ne’e , hasai duni iha Studio Photo Loekiki.

“Ha’u ata nia kompañeiru sira ne’ebé mak uluk idade boot liu ha’u, iha momentu ne’ebá barak mak uza Igreja Motael hanesan abrigu ida hodi bele buka protesaun no salva-aan husi persegisaun husi Intelijen no Angkatan Bersenjata Republik Indonesia (ABRI) nian. Iha tempu kalan, pelumenus sira bele subar iha ne’ebá para bele hetan protesaun husi padre sira (iha momentu ne’e Amo Bispo Matebian Alberto Ricardo da Silva mak hanesan pároko,” Mau-Kura hateten.

Antes ne’e, Mau-Kura haktuir, semana ida antes akontesementu ida akontese iha Igreja Motael, Bapa ida baibain fa´an Mina Manas iha área Loja Colmera nian mak iha loron ida ba Igreja hodi foti tiha Xave Sakratizmu nian (amariu tau ostia fatin) hodi eskuteriu no joven sira baku bapa ne’e too dolar didi’ak. Dalaruma ida ne’e hanesan asaun provokasaun ida husi parte intelijénsia Indonézia ninian.

“Iha lorokra´ik 28 Outubru 1991, Sebastião Gomes hatete ba ha’u. ‘Ha’u atu halimar hiit-besi lai. Haree ó mós ba hiit-besi no hasa’e uitoan ó-nia isin ne’e, para hodi ita bele auguenta luta hasoru bapa sira. Ha’u la uza biru ka kakaluk ruma maibé ha’u fiar-aan de’it tanba ha’u halo hela treinamentu iha artemarsiál Persaudaraan Setia Hati Terate (PSHT). Tanba, agora ha’u simu ona sintu kór verde, ne’ebé ha’u fiar-aan kona-ba tebe no tuku ema,” dehan Mau-Kura hodi ko’alia tuir Sebastião nia liafuan sira.

Iha biban ne’ebá, nia haktuir, Igereja Motael iha altar ida iha liur entaun sira nahe loos biti no kulsaun iha besik altar nian. Iha liur, rona bufu ka mau-huu (intelijen) sira hahú hakbesik mai iha Igreja Motael nia moru iha igreja oin ne’e no hakilar ho lian makaas.

“Hoiii… Hakarak halo polítika lalika subar iha igreja laran. Se imi brani hakat liu to´ok moru hodi sai mai,” mau-huu ida hakilar ho lian maka´as no liafuan suli mai ho liafuan tolok sira be la merese atu rona ne’e, to’o oras ida nia laran. Tanba laiha reasaun ruma husi igreja laran, mau-huu sira ne’e tuda fatuk. Iha igreja laran, juventude loriku aswa’in ne’ebé subar hela, simu hasoru no rezultadu mak mau-huu ida mate iha igreja li´ur.

“Depois ami fila fali mai igereja laran, ha’u sei lembra mak ami na’in lima, hamrik hela haleu Estátua Santo Antonio iha igreja nia oin. Ema ne’ebé hamrik mak ha’u no matebian Sebastião Gomes hamriik iha ha’u-nia liman-kuana, Valdemar no Martinho hamriik iha ha’u-nia liman-karuk. Maun Aleixo Cobra mós hamriik iha ami-nia oin. Maun Aleixo Cobra hatete, ita tenke ba foti fali mate-isin ne’e para aban dadeersan polisia kuandu halo investigasaun, ita bele hatete katak sira mai provoka uluk ita,” Mau-Kura hateten.

Antes atu ba foti mate-isin iha igreja li´ur ne’e, ha’u dehan ba sira. “Sé mak isin-tanan (mamuk) lalika ba. Sé mak lori kakaluk ka biru (isin la mamuk) bele ba”. Maibé, matebian Sebastião Gomes baku ha’u-nia kabas hodi dehan, “Asiku, ita la’o ba!” Entaun, ha’u sei lembra ami na’in haat mak la’o hamutuk. Valdemar, Sebastião, Martinho no ha’u ata rasik.”

Bainhira ami to’o iha mate-isin nia fatin, ha’u haksoit tiha, hodi hakat. Ha’u ata sei halo orasaun ida ba matebian. La kle´ur, Sebastião kaer husi liman-loos, Valdemar husi liman-karuk, sira na’in rua haruka ha’u ho Martinho atu ko´us mate-isin ne’e. Maibé ami konsege dada mate-isin ne’e, la kle´ur, liu de’it minutu lima, derepente Nanggala ka Kopasus (TNI) mosu ho Jaket metan ida, kaer pistola hodi ameasa ami.

“Jangan bergerak..!” Depois hahú tiru kedas. Sebastião Gomes husik hela mate-isin ne’e, hodi haksoit atu tebe no tuku Nanggala ne’ebé ho Jaket metan ho pistola ne’e. Ha’u haree no ha’u iha konfiansa katak Sebastião bele hadau pistola husi nia liman. Maibé la kle´ur, ha’u haree Sebastião la konsege hadau pistola ne’e maibé nia hetan tiru hodi nia monu ba rai hodi hakilar ho lian namuu.

“Ai ama, ha’u mate ona! Ha’u haree Sebastião monu haklena hafoin nia toba takarabat ba rai no iis kotu,” sasin-matan Francisco Mau-Kura hasasin tuir sá mak nia haree rasik ho matan.

Ha’u mós hafodak! Ami atu ajuda hodi kaer fatuk tuda no lori tudik atu sona Nanggala ne’e maibé ami la konsege realiza ami-nia hakarak ne’e. La kle´ur, Nanggala ne’e dolar hakadasak no hakiduk tun ba tasi-ibun. To’o iha tasi-ibun, militár sira ne’e tiru ami ho raizada de’it. Kilat musan kona ai-tahan sira ne’e monu ba rai, igreja nia moru ku’ak ba-mai no igreja nia vidru janela nian fera no rahun.

La kle´ur de’it, Bapa sira ho kilat kompletu tama ona mai igreja laran. Militár ida se kedas kilat nia tutun mai ha’u-nia kanotak hodi dehan, “Ini anak yang tadi brani sekali.” Ha’u-nia sorte tanba Irman Maria José (matebian) mós iha igreja laran hodi dehan ba bapa ne’e. “Jangan tembak anak ini. Kalau mau tembak, tembaklah saya.” Depois komu Mana Maria José ne’e hatais hela roupa hanesan mós madre nian entaun bapa ne’e hatun fali nia kilat tutun husi ha’u-nia kanotak.

Bapa sira ne’e hakilar  hodi dehan, “Kalau semua macam-macam, dibantai semua.” Entaun ami ida-idak halai ba subar iha amu-nia rezidénsia no dapur laran. Sorte boot! Mestre Domingos, durante disturbusaun ne’e, nia mós dere sinu igreja nian lian be lian, hodi joven sira husi bairru hotu ne’ebé mak rona sunu igreja lian, hakat ho halai mai iha igreja. Hodi nune’e, la kle´ur, igreja nakonu ho joven sira.

La kle´ur, Amo Bispo Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB, mós to’o iha igreja. Ha’u ata mós laran kontente ho esperansa katak Amo Belo sei bele halo buat ruma hodi hasai ami husi fatin perigu ne’e. Kolega seluk ne’ebé halai ba subar iha Amo Padre nia rezidénsia, ema hahú kaer sira ida-idak. Iha ne’e mak bapa sira hetan materiál sira ne’ebé uza ba halo demonstrasaun nian hanesan bandeira nasionál, bandeira Vatikanu no bandeira Portugal nian.

No, lakle´ur, Kepala Polisi Daerah (Kapolda) Dili mós mai. Governadór Timor-Timur, Mario Viegas Carrascalão mós to’o ona iha fatin. Ha’u sei lembra konversa entre Kapolda ho Governadór. Kapolda Hatete ba Governador hodi dehan, “Pak Guvernur, ada korban karena ada tusuk-menusuk antara mereka.” Depois Governadór Mario Carrascalão responde ba Kapolda ne’e hodi dehan, “Ahhh!?! Kediaman saya tidak jauh dari sini. Saya dengar sendiri adanya bunyi tembakan kok.”

La kle´ur, Amo Padre Alberto Ricardo da Silva mós sai mai. Ha’u sei lembra iha Governadór no Kapolda nia oin, Kapolda foti lian hodi dehan, “Siapa yang bisa jadi saksi?” Ha’u rona hela maibé tuur nonook de’it. Iha ha’u-nia laran, sai sasin entaun aban ha’u bele lakon ona. Amu Ricardo mós hateke hela mai ha’u maibé ha’u tuur nonook tanba ha’u mós trauma hela ho ha’u-nia kolega Sebastiao Gomes ne’ebé mak hetan tiru no mate iha ha’u-nia oin.

Sai husi igreja laran, Amo Belo hateten ba ami foinsa’e sira ne’e. “Agora problema ne’e entrega ba autoridade sira mak rezolve. Imi ida-idak fila ba imi-nia uman.” Ami ida-idak hakbesik ba Amu Belo hodi rei nia liman. Ha’u haree kolega husi Colmera barak entaun ha’u aproveita hodi rei Amo Belo nia liman no konsege hakat sai la’o hamutuk ho kolega sira ne’e fila ba ha’u-nia uma iha Colmera.

“Iha uma ha’u trauma nafatin. Ha’u tuur hakmesak-aan iha oras ba oras. Ha’u hanoin hela de’it Sebastião Gomes ema tiru mate iha ha’u-nia oin. Ha’u toba mós la dukur. Tanba ne’e, durante Sebastião Gomes nia funerál, ha’u la ba partisipa tanba ha’u-nia aman hatete mai ha’u katak, di’ak liu ó lalika ba. Tanba, bapa sei buka tuir hela imi sira ne’ebé mak natoon akontesimentu iha igreja Motael ne’e. Entaun, ha’u kuaze semana ida resin sulan-aan, hela de’it iha uma,” nia dehan.

Liu tiha loron balun, ha’u ba buka Madre Karmelita, Me. Elisea husi España ne’ebé hanorin ha’u ko’alia lian España, atu bele lori ha’u ba hasoru Amu Belo. Husi nia,  ha’u bele hasoru no ko’alia sai ha’u-nia sasin kona-ba Sebastião nia mate ba Amo Belo. Amu Belo tula nia liman iha ha’u-nia ulun leten hodi dehan, “Agora ó hela ho Nai Maromak nia bensa.”

“Amo Belo no Pe. Ricardo da Silva mak sai ami-nia protetór durante tempu difisil sira ne’ebé ami hakat liu,” nia haktuir ho neon tomak.

Akontesimentu trajedia tiru mate Sebastião Gomes iha igreja Motael iha 1991 nakait ho militár Indonéziu sira konkorda ho vizita husi delegasaun parlamentár portugeza ida. Besik data vizita ne’e, vizita kansela tiha. Forsa Indonézia sira kontinua nafatin halo atake, ne’ebé rezulta tiru mate joven estudante Sebastião Gomes mate no timoroan sira seluk tama prizaun.

Iha loron 12 fulan-Novembru 1991, timoroan rihun ba rihun halo manifestasaun tuir dalan ba Santa Cruz hodi fó omenajen ba Sebastião Gomes. Ezérsitu indonéziu tiru hasoru manifestante sira. Liu ema na’in-200 lakon sira-nia vida. ‘Masakre Santa Cruz sai hanesan “pontu nakfilak” iha okupasaun Timór nian uainhira video kona-ba masakre fó sai ba komunidade internasionál. Ema no organizasaun hirak hahú fó presaun ba sira-nia governu [Indonezia] no organizasaun internasionál sira.

Akontesimentu 12 Novembru la sees hosi Joventude Loriku Aswa´in ne’ebe mak fó nia-aan ba mate hanesan Sebastião Gomes ne’ebé mak mate iha Igreja Motael nia oin, iha loron 28 de Novembru tinan 1991 ne’ebé maka deskonfia hosi Tentara Indonézia mak oho.

Maibé Mario Viegas Carascalão ne’ebé mak hanesan Governadór iha tempu okupasaun Indonézia nian fó sasin katak Sebastião Gomes la’ós Tentara Nasionál Indonesia (TNI) mak oho maibé mauhu timoroan ida mak oho.

“Iha loron 28 Outobru 1991 kalan, iha ema ida telefone ha’u dehan governadór mai lalais iha Igreja Motael tanba joven ida mate hetan tiru husi TNI. Kalan ne’e kedan ha’u ba kedan iha ne’ebá. Loos duni, ha’u haree joven ida mate latan hela iha estrada klaran ne’e mak Sebastião maibé depois ha’u haruka ha’u-nia ajudante ida mós intelijen buka tuir katak Sebastião la’ós TNI mak oho maibé timoroan ida ne’ebé hanesan Mauhu mak tiru no konserteja TNI iha nia kotuk. Tempu ne’ebá la’ós Sebastião mak mesak mate maibé iha tan joven ida maibé joven ne’e pro- Indonézia ida mós mate tanba hetan sona. La hatene loos, sé mak sona,” Mario Carrascalão fó nia sasin.

Iha tinan ida ne’e, iha Saudozu Sebastião nia mate ba dala-28 (28 Outubru 1991—28 Outubru 2019) la’ós ona sai kestaun sé mak oho Saudozu Sebastião Gomes maibé mate ida ne’e hanesan responde hela ba Kay Rala Xanana Gusmão nia mensajen katak “Loriku Rai Na’in Labele fó Fatin Ba Garuda”. Agora, povu no rai-lulik Timor-Leste ukun rasik-aan ona.

Oras ne’e, ita timoroan ho timoroan mak ukun malu, husu boot Juventude Loriku Rai Na’in [Aswa’in] sira hamriik komu liman hamutuk hodi dehan no fó hanoin ba Ukun Na’in sira. Katak, “Loriku Rai Na’in Sira Ne’ebé Kaer Ukun, Ukun ho Fuan no Hadomi Imi-Nia Povu Ba, hodi Labele Fó Fatin ba Korupsaun, Kolusaun no Nepotizmu” nani-da’et no buras iha Timor-Leste. Sebastião “Loriku Rai Na’in La Fó Fatin Ba “Garuda” no sei la fó fatin ba “Loriku Rai Na’in” sira atu estraga povu no rai-lulik Timor-Leste nia futuru.

Nota: Dadus ne’ebé haktuir iha artigu ne’e nia laran, foti husi lia-hun (fontes) oin-oin.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór    : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here