TBC. Ilustrasaun

DILI, 07 setembru 2019 (TATOLI)-Klínika Bairru-Pité, hahú husi janeiru to’o setembru 2019, rejista katak tuberkuloze (TBC) hamate ona ema na’in ne’en.

“Dadus moras tuberkuloze halo ema mate iha Klínika Bairru-Pité ema na’in ne’en. kauza tanba iha fatór tolu ka ha’at mak influénsia ba ida ne’e,” relata Diretór Inácio dos Santos ba Ajénsia TATOLI iha Klínika Bairu-Pité, sesta ne´e.

Diretór Jerál Klínika Bairru-Pite, Inácio dos Santos. Foto TATOLI: Nelia Fernandes

Fatór sira, tuir diretór ne´e mak primeiru mak ita-nia populasaun sira-nia koñesimentu mínimu kona-ba TBC tanba Klínika Bairru-Pité la halo konsulta ba Dili laran de’it maibé populasaun mai husi foho mós barak.

Entaun populasaun sira mai husi foho maioria mai grave tiha mak sira foin mai, entaun ema sira mai ho krús rua ka tolu tiha mak mai, me´ar ran fakar maka´as tiha mak mai, médiku sira koko tuir kapasidade, labele atu garante katak 100%.

Segundu mak ita-nia populasaun barak mak hela iha foho tanba kuandu ita halo tratamentu TBC ne’e iha tempu ne’ebé naruk fulan ne’en nia laran, entaun kuandu sira tun tiha mai halo tratamentu iha Dili, semana ida rua, dala ruma sira deside fila fali ba foho.

Iha transferénsia kazu ne’ebé iha, entaun tenke refere ba iha sentru ne’ebé sira hela besik ba, para bele hetan sira-nia ai-moruk.

“Dala ruma sira ba tiha foho la aprezenta aan iha sentru saúde iha foho, ai-moruk ami fó cadangan (rezerva) hotu, entaun sira moras todan tenke tun mai fali, entaun ita kategori ba droup out,” tenik Diretór Inácio dos Santos.

Nia esplika, tuberkoloze ne’e kauza husi mikro bakteria tuberkuloze, ne’e kauza husi parte rua, pulmonar ho ekstra pulmonar. Pulmonar signifika kauza tuberkuloze, bakteria tuberkuloze ne’e nia moris iha ita-nia parte pulmaun ka sistema respirasaun husi ita-nia pulmaun, bronkus. Katak, mikro bakteria ne’e hela iha ita-nia pulmaun.

Ekstra pulmonar signifika mikro bakteria tuberkuloze ne’ebé moris iha parte li´ur ita-nia sistema respirasaun, pulmaun, bronkus, alveolus. Sira ne´e, ita bolu mikro bakreria. Ekstra pulmonór katak nia bele kauza husi TBC, abdulominial ka TBC kabun, TBC granula, TBC kauza husi ita-nia parte kakorok ka parte kalilin, TBC kauza iha ita-nia ruin liuliu iha ruin nurak sira.

Tanba saida mak mosu moras tuberkuloze ne´e,  Diretór Inácio dos Santos hatan katak kauza ne’e bele mai husi transmisaun ba malu, mikro tuberkuloze ne’e iha ema ida hetan.

“Ezemplu, iha uma laran iha ema ida mak moras tuberkuloze ne’e, entaun iha uma laran ne’e iha risku atu hetan moras ne’e tanba mikro tuberkuloze ne’e iha ida ita bolu ekstra pulmonar, ne’e nia la iha risku ne’ebé aas tanba nia hela iha ita-nia kakutak nia la transmisaun ba fatin seluk”.

Nia reforsa, kuandu pulmonar, entaun bactéria ne’e hela iha ita-nia pulmaun, entaun bainhira ita me´ar, ko´alia, kanta ka fani, anin ne´ebé iha ita-nia pulmasaun troka gás oxijéniu ho karbonu dioksida iha ita-nia pulmaun entaun karbonu dioksida ne’e sai husi ita-nia pulmaun ne’e kahur kedas ho mikrobakteria tuberkulozu ne’ebé iha.

“Entaun ita me´ar sai ka ko’alia sai husi ita-nia iis ne’e sai ho drop ki´ikoan ita bolu Aero Drop Leet, iis ne’ebé sai kahur kedas ho tuberkulozu, entaun nia sai ba iha anin, entaun ema seluk dada iis fila fali, tama ba iha nia para-paru (pulmaun), entaun kria fali moras ne’e ba ema seluk ne’ebé saudável,” nia esplika.

Prevensaun ba moras tuberkulozu ne’e, tuir nia, profisionál saúde sira, Ministériu Saúde ka organizasaun ne’ebé serbisu iha área saúde ni’an tenke divulga informasaun, fahe informasaun ba komunidade sira, fó edukasaun ba ita-nia komunidade sira.

“Ita tenke eduka ita-nia populasaun sira katak, ita-boot me´ar liu semana rua, me´ar ran uitoan, ita-boot tenke ba sentru saúde para fó ita-boot nia kaben tasak para halo prevensaun ba iha moras ida ne’e,” diretór ne´e fó hanoin.

Diretór Jerál Klínika-Bairru-Pité ne´e esplika tan katak seluk TBC ne’e liga mós iha saúde nutrisaun. “Ita ko’alia TBC ita mós ko’alia kona-ba nutrisaun ema ida ni’an tanba TBC dala ruma ita ne’ebé hela ho ema ne’ebé moras pozitivu TBC mas kuandu nutrisaun di’ak, sistema imunidade di’ak, ita la iha risku ne’ebé aas atu hetan transmisaun”.

“Atu hetan imunidade ne’ebé di’ak, ema tenke iha saúde ne’ebé diak, iha nutrisaun ne’ebé di’ak , konsume hahán ne’ebé di’ak, buat sira ne’e halo prevensaun ba moras sira ne’e,”  nia reforsa.

Redús TBC,  Diretór Inácio dos Santos insiste katak redús uluk ki’ak. “Tanba ema barak moras TBC ne’e ema ki’ak hanesan hela fatin, saúde, nutrisaun tenke di’ak atu asegura ema sira ne’e dook husi moras TBC, atu ultrapasa husi moras TBC ne’e,” nia konklui.

Notísia relevante:Taxa Mortalidade Pasiente TBC Aas Iha Timor-Leste

Jornalista : Nelia Fernandes

Editór         : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here