Partisipante sensibilizaun moras kankru susun. Foto TATOLI: Nelia Fernandes

DILI, 26 setembru 2019 (TATOLI)-Espoza Prezidente Repúblika, Cidalia Nobre Guteres hamutuk ho Médiku Espesialista Sirúrjia timoroan, Alito Soares no Diretora Fundasaun Alola Maria Guterres, hala’o sensibilizasaun kona-ba prevensaun moras kankru susun tanba moras kankru susun bele hamate ema, iha Postu Administrativu Cristo Rei, Munisipiu Dili, ohin.

Espoza Prezidente Republika Cidalia Nobre Guterres. Imajen/Egas Cristovão

“Nu’udar Espoza Prezidente Repúblika hanesan mós inan, hanesan mós feto ida, ha’u hatene katak moras kankru, kankru ne’e barak, ne’ebé liliu afeta ba inan feto sira, moras ne’e hamate ona ita-nia inan feto balun,” dehan Espoza Prezidente Repúblika, Cidalia Nobre Guteres, bainhira hato’o diskursu iha Salaun Madre Canosiana Becora.

Nia konsidera, kankru susun mós sai problema bo’ot iha mundu. Tuir relatóriu  Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) iha tinan 2018 divulga katak mortalidade ba feto iha mundu aas tebetebes. Iha Estadu Unidus Amérika de’it mós tinan-tinan kuaze ema duzentus 50 mil mate tanba sofre moras kankru susun.

“Tanba ne’e ba ha’u, ha’u hanoin katak hanesan feto hanesan inan, ha’u preokupa tebtebes ho situasaun ne’ebé mak inan feto sira hasoru. Klaru katak mane hotu, feto mane hanesan, maibé, iha ne’e ita foti liu ba moras kankru susun ni’an ne’e, moras ida ne’ebé kona la hodi tempu naruk, tinan ida ba to’o tinan rua hanesan ne’e, bainhira la halo tratamentu sedu nia bele mate,” tenik Espoza Prezidente Cidalia Nobre.

Nia mós husu liuliu ba inan-aman atu fó atensaun ba oan sira. “Ha´u hanoin importante liu, prontu aman sira halo serbisu halo kna’ar iha li´ur maibé inan sira mak besik liu, tenke iha komunikasaun di’ak ho ita-nia oan feto sira, tanba tuir dadus ne’ebé hetan katak moras kankru ne’e la’ós kona de’it inan sira ne’ebé atu oan maibé iha estudante sira, juventude sira ho idade 18 anos ba leten mós kona,”.

Iha parte seluk, Xefe Departamentu Sirurgia no Responsável Komisaun Nasionál Kankru Susun, Alito Soares esplika katak kankru susun ne’e agora daudauk ne’e sai hanesan preokupasaun boot ba ita hotu ni’an. Iha mundu mós kankru susun ne’e hanesan kankru ne’ebé maioria, segundu moras kankru provoka mós mate. Moras kankru susun ne’e sai númeru primeiru ne’ebé iha inan feton sira.

“Kazu mortalidade aas tebes tanba dala barak ita-nia moras sira ne’e mai estadium avansadu los, dehan katak, estaduim ne’e avansadu tanba moras ne’e da´et ona ba órgaun seluk halai tiha ona ba orgaun seluk hanesan ba pulmaun, ba nia aten, ba nia ruin, ba kakutak, kondisaun sira hanesan ne’e entaun mortalidade ne’e aas tebes,” nia konsidera.

Médiku Alito Soares konsidera vítima kankru susun dala barak prefere halo tratamentu tradisionál. Ida seluk fali tanba  sira-nia koñesimentu ladun iha kona-ba kankru susun.

“Razaun seluk tanba sira moe atu ko’alia nia moras ba profisionál saúde sira. Ida seluk tanba kultura, fiar katak moras kankru ne’e, moras ne’ebé iha akontese tanba relasaun ho kultura ne’ebé durante ne’e seida’uk halo didi’ak,” reforsa tan médiku timoroan ne´e.

Tuir médiku Alito Soares, iha fatór lubuk ida ne’ebé estimula ka hamosu kankru susun, fatór ida ne’ebé aas tebes mak ema sira ne’ebe jénetiku, dehan familia. “Familia inan ida mak moras kankru susun, entaun, nian oan feto dala rua ka dala tolu boot liu atu hetan kankru susun husi nia moris”.

Médiku Espesialista kankru susun, Alito Soares relata mís katak kazu kankru susun ne’ebé iha ospitál nasionál iha 345 %, husi numeru ida ne’e maioria kuaze 50% mai ne’e estadiun avansadu los. “Kuandu kondisaun hanesan ne’e ona, 80% pasiente sira ne’e mate, nia mortalidade ne’e kompara ho nasaun seluk Timor ne’e mortalidade aas tebes”.

“Atu hateten mós katak kankru susun iha Timór ne’e diferensa uitoan ho nasaun seluk, tanbasá diferensa? tanba moras barak ne’ebé ba ospitál ne’e, idade ne’e joven los,” tenik Médiku Espesialista Kankru Susun Alito Soares.

“Ita iha kazu na’in tolu, ne’ebé idade ne’e 18, 19 no 20. Idade ne’e nurak tebes kompara ho nasaun seluk, nasaun seluk dala ruma mai ne’e 40 ba leten, ita ni’an 18 anos. Quer dizer atu dehan saída, ita lahatene ne’e kauza saída maibé kankru ne’e kona idade joven entaun ne’e si´ak, ne’e prokmostik mortalidade aas tebes,” friza tan médiku ne´e.

Entertantu, partisipa iha sensibilizasaun kona-ba prevensau moras kankru susun ne´e mak komunidade Postu Administrativu Metinaru, Cristu Rei, Na’in Feto, Dom Aleixo, Verá Cruz.

Partisipante sira ne´e mak inan sira, juventude, autoridade lokál no mós madre no irmá sira.

Notísia relevante:Espoza Xefe Estadu Sosializa Kankru Susun iha Ataúro

Pasiente Kankru Susun Iha TL 345, Alito: “Pasiente Sira Tarde Halo Diagnóstiku”

Jornalista : Nelia Fernandes

Editór       : Rafy Belo 

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here