Juventude rezisténsia, João “Choque” da Silva

DILI, 23 agostu 2019 (TATOLI)— Liuhusi telefone, Katuas Xanana dehan ba ha’u  nune’e; ”Ó tenke responsabiliza aktu ne’e tanba se lae bele estraga Konsulta Populár. Ó-nia oin sai momoos iha ekraun televizaun. Tanba ne’e, labele halai husi responsabilidade”. Ha’u hatan ba katuas Xanana, “Di’ak! Se ida ne’e mak dalan di’ak liu!”

Diálogu badak iha leten entre Komando da Luta Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé kastigu hela iha Cipinang-Jakarta-Indonézia ho Juventude rezisténsia, João “Choque” da Silva, ne’ebé lidera grupu juventude rezisténsia iha Dili. Diálogu ne’e akontese iha tinan 1999, bainhira membru  grupu juventude reziténsia refere deskonfia oho membru milísia pro-autonomia, Placido, iha Becora, ne’ebé sai nu’udar memória pasada ida ba jerasaun foun sira atu refleta no aprende.

Iha fulan Agostu tinan 1999, bainhira besik atu tama ba eleisaun Konsulta Populár, iha fulan Abril nia hahú (6 Abril 1999) masakre boot akontese iha Igreja São João de Brito Liquisa ne’ebé halo husi membru milisia no Brigade Mobil (BRIMOB) sira, rezultadu timoroan wa’in fakar raan no mate.

Iha Sidade Dili, situasaun hetok manas tanba milisia domina iha Dili laran. Atu responde hahalok brutál husi milisia sira ne’e, juventude rezisténsia iha parte Becora hamriik sunu “ahi rezisténsia” nian hodi kontra hasoru hahalok brutál husi milisia sira.

Ahi rezisténsia ne’e halakan husi lider juventude rezisténsia, João “Choque” da Silva. Iha Dili nia fuan, nia sunu ahi rezisténsia ne’e lakan, nia huu beibeik, huu beibeik, to’o ahi nia su’ar sira semo aas to’o semo hakonu iha mundu rai-klaran. Nia halakan ahi rezisténsia ne’e, nia huu halo su’ar no halo halakan, lori mídia internasionál sira loke janela hodi mundu tomak haree-hetan “ahi-rezisténsia” be lakan no su’ar sai husi Timor-Leste nia uma kakuluk ne’e.  

Juventude Rezisténsia Moris Terus iha Nia Rain Rasik

“Ha´u-nia família la iha. Se ita-boot hakarak ajuda ha´u lori ha´u ba hatuun iha Becora depois husik ha´u tanba iha área ne´ebá ha´u mak lidera ka manda,” dehan Juventude Rezisténsia, João “Choque” da Silva ba Ajénsia TATOLI liuhusi entrevista via rede sosiál Facebook, kinta (22/08/2019) hodi lembra fila fali ninia memória pasada kona-ba luta hasoru membru milísia sira-nia krueldade antes tama ba Konsulta Populár, 30 Agostu 1999.

Eskritamente “Choque” haktuir ninia istória kruel ne´e ho neon triste. Ho aten brani, maske sente todan “Nia Kontra Haluha” hodi haktuir.

Situasaun iha Dili laran no distritu sira manas no araska. Povu Timor-Leste moris ba presaun no intimidasaun nia laran. Populasaun mesak joven husi Maubara-Liquiça kuaze ema na’in 30 evakua husi sira-nia rain mai hela ho ha’u. Kampaña primeiru formasaun grupu milísia iha Abril 1999, ha’u-nia uma hetan sunu, depois membru milísia sira ne’e fila husi terminál mota ulun Becora antes sira ba sunu no oho ema iha Manuel Carrascalão nia uma.

Grupu milísia sira ne’ebé Indonézia forma, sira-nia estrutura sombra (lalatak/fiksaun) nia sanak lolo to’o iha distritu sira hodi halo populasaun moris la hakmatek. Sira harii postu lori halo kontrolu liliu halo intimidasaun no terror ba populasaun pro-independénsia sira. Hanesan Juventude rezisténsia, ita labele husik de’it situasaun sira ne’e akontese. Entaun, ha’u organiza grupu juventude iha Dili laran hodi lori responde ba milisia ninia hahalok brutál ne’e. Ha’u responde de’it.

Placido Mate

Placido la mate iha ha’u-nia liman maíbé ha’u mak responsabiliza asaun ne’e. Placido kuñesidu iha Timor-Leste laran tomak. Nia tilun kotu, iha Kintál Boot, antes iha isu ninja nian purvolta 1994, kolega sira iha kontak boot maka ko´a tiha nia tilun. Ami-nia emar lubuk ida mate iha bairru Becora tanba hetan tiru husi membru milísia sira iha kampaña ikus pro-autonomia nian iha Kuluhun iha 26 Agostu 1999. Haree ida ne’e, joven sira stress hela. Iha biban ne’ebá, Placido mai iha área Becora ho momentu ne’ebé la seguru. Ami serka nia depois despaixa tiha nia.

Dala ida tan. hau la oho Placido. Maibé ha’u mak responsabiliza tanba aktu ne’e ha’u mak hahú. Tanba Dili manas ho Placido nia mate, Katus Riak Leman mai kedas iha Becora hodi hakalma juventude sira. Hafoin ne’e, Katuas Kay Rala Xanana Gusmão telefone ba ha’u iha Ian Martin nia kuartu laran, iha kalan tuku ualu (8.00) resin, iha loron 29 Agostu 1999, tanba momentu ne’eba Riak Leman reprezenta Falintil iha ai-laran mai serbisu hamutuk ho UNAMET iha komisaun ida ne’ebé atu asegura estabilidade no paz iha eleisaun Konsulta Populár ne’e.

Akontesimentu sira ne’e, halo tratadu sira ne’ebé reprezenta Conselho Nacional da Resisténcia de Timor-Leste (CNRT) ho autonomia halo, ne’ebé organiza husi United Nation Mission in East Timor (UNAMET) la folin. Milísia kontinua halo asaun brutál iha Sidade Dili no territóriu laran tomak. Tanba kruel, entaun ha’u sei labele husik leet situasaun ne’e manas no halo povu terus. Ha’u halo asaun sira iha Dili laran, atu fó korajen ba povu rezisténsia katak keta ta´uk tanba sei iha ema rezisténsia proteje imi.

Depois de Placido mate, kalan ne’e kedas Polísia UNAMET lori ha’u ba UNAMET nia fatin. Sira halo interogasaun ba ha’u no iha kalan ne’e ha’u hetan telefone husi Komandu da Luta Kay Rala Xanana Gusmão atu responsabiliza ba ha’u-nia hahalok ne’e. Katuas Xanana liga ha’u antes Mana Lucia Lobato telefone uluk katak katuas Xanana hakarak ko’alia ho ha’u. Maibé, iha kalan ne’e kedan, ha’u fila no aban sei ba tuir fali eleisaun Konsulta Populár hodi ezerse ha’u-nia votu.

Katuas Kay Rala Xanana Gusmão telefone ha’u antes Mana Lucia Lobato telefone uluk katak Katuas hakarak ko’alia. Liuhusi telefone, Katuas Xanana dehan ba ha’u  nune’e; ”Ó tenke responsabiliza aktu ne’e tanba se lae bele estraga Konsulta Popular. Ó-nia oin sai momoos iha ekraun televizaun. Tanba ne’e, labele halai husi responzabilidade”. Ha’u hatan ba katuas Xanana, “Di’ak! Se ida ne’e mak dalan di’ak liu!”

Depois ida ne’e, iha lorokraik ne’e kedas, Maun Mauhudo mai foti ha’u no ba tama sela iha Kepolisian Wilayah (POLWIL) Dili. Agora Polisia Akademia nia fatin iha Comoro ne’e. Iha biban ne’ebá, Maun Aniceto Guterres mak ha’u-nia advogadu (pengacara).

Anunsiu rezultadu Konsulta Populár (referendu) muda ba loron 4 fulan Setembru 1999, ha’u-nia pozisaun iha sela laran. Membru milísia atu oho ha’u purvolta loron 5-6 Setembru 1999. Sira grupu ida tama ba sela laran hakarak piñor tiha ha’u ka lori ba oho lakon tiha. Maibé, kapitaun ida, ema Kristaun ida husi Ambon mak salva ha’u.

Kapitaun ne’e dehan ba sira, “Keluar kalian! Jika tidak, saya tembak kalian semua”. Hafoin ne’e, Kapitaun ne’e mai ko’alia ho ha’u no husu ha’u, “O-nia familia iha ne’ebé, para ha’u lori ó ba entrega ba sira”. Ha’u dehan, “Ha’u-nia familia laiha maibé ita-boot hakarak ajuda ha’u lori ha’u ba hatun iha iha Becora depois husik ha’u tanba área ne’ebá ha’u manda lidera ka manda”.

Liu loron ida, iha loron tuir mai, Kapitaun ne’e mai fali hasoru ha’u. Nia dehan ba ha’u, “Ha’u la brani lori ó ba Becora tanba iha ne’ebá ne’e Militár xapeo mean mak nakonu”. Ha’u hanoin kona kedas, ha’u-nia Kakaluk ne’ebé ha’u lori perante 1999. Tanba, Kakaluk na’in ne’e dehan ba ha’u katak, “Ó sei la la’o mesak”.

Kapitaun Carlo, nia haree ha’u tara (hahenuk) Kakaluk ne’e no nia dehan ba ha’u atu entrega aan. Nia dehan, “Oferese de’it ó-nia aan ba JEZUS”. Nia lori ha’u, iha loron 7 ka 8 Setembru 1999 husi POLWIL Comoro depois ba Kepolisian Sektor (POLRES) Merkadu Lama, depois ba liu Komarka Becora. Tuir dalan, ha’u haree Dili mutuk totál no ha’u tahan aan atu tanis.

Ha’u hela hamutuk ho Kapitaun NUR, BRIMOB Resimen-1 Bandung (Jawa Barat). Nia ema Musulmanu maibé hadomi Jesus. Nia haree ha’u di’ak no hakarak lori ha’u ba Bandung. Maibé, depois iha loron 19 Setembru 1999, ami sai husi Dili ba Atambua, ha’u deside hela de’it iha Atambua. Iha ne’ebá, Atambua nia situasaun la diferensa ho Timor-Leste. Milísia oho ema arbiru iha dalan-dalan.

Iha Atambua, ha’u ho kareta Brimob. Ha’u amigu di’ak ho Letnan NUR, komandante kompi ida. Maibé to’o Atambua, ha’u tun iha ne’ebá, tanba ha’u-nia kaben ema Atambua. Ha’u-nia banin sira tauk la simu ha’u tanba milísia oho ema arbiru iha Atambua. Ha’u hela iha kolega balun nia uma. Iha kalan ida, kolega nia Mama la konfortavel tanba rona katak milísia sira hatene ona ha’u hela no subar iha sira-nia uma. Sira obriga ha’u tenke sai husi sira-nia uman.

Ha’u sai husi uma ne’e, ha’u lahatene atu ba lerek no ba tan ne’ebé. Maibé iha ema di’ak balun naran Stefanus Bele Bau, nia oferese nia uma para ha’u hela maske milísia Besi Merah Putih (BMP) ho Darah Merah halo hela sira-nia pos ka hela kedas iha ninia uma kotuk no milísia sira nee haklili kilat la’o ba mai de’it. Hau auguenta fulan ida resin iha nia uma, kolega ne’e buka dalan para ha’u fila fali mai Timor-Leste liuhusi Misaun ka Organizasaun ONU nian United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Iha loron 31 Setembru 1999, ha’u sa’e Ró iha Atapupo, kalan ne’e kedas ha’u tama iha Dili. Husi dalan mai Atapupo, milísia sira tahan kareta lubun ida iha dalan-dalan. Sira treinu hela tanba sira hakarak tama fali mai Timor-Leste.

Ukun Rasik-Aan

Iha ámbitu ukun rasik-aan no ámbitu komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 (30 Agostu 1999-30 Agostu 2019) ne’e, juventude rezisténsia ne’e sente moris terus iha nia rain rasik. Tanba, nia dehan, tan de’it politíka rekonsiliasaun kari iha Timor-Leste, oras ne’e, lori ema funu-nain no juventude rezisténsia sira moris iha terus nia laran, maibé lori ema otonomista sira moris di’ak liu no goza ukun rasik-aan ne’e hodi koi husar la hotu rai.

Otonomista sira, nia haktuir, ne’ebé oras ne’e sai ministru no sekretáriu estadu, sira haree liu sira-nia família, sira-nia maluk sira ne’ebé kór politika hanesan hodi hetan moris di’ak duke juventude rezisténsia ne’ebé kada loron boot hodi haktuir istória luta rebo-rebo ba jerasaun foun sira maibé moris terus. Nia esforsu-aan nafatin hodi kontribui ba foinsa’e sira ho atividade pozitivu maibé to’o agora husu governu atu fó tulun nunka fó apoiu ruma.

Tanba ne’e, liuhusi nia mensajen, nia husu ba milísia nia etun ho otonomista sira ne’ebé fila ona mai Timor-Leste, di’ak liu tuur nonook. Imi oho ema ka suporta oho ema iha tempu ne’ebá ne’e to’o ona. Keta halo ema sira ne’ebé kanek iha tempu ne’ebá KANEK hikas. Keta koko rezisténsia nia ema sira-nia pasiénsia. Pasiénsia mós iha limitasoens.

Ba lideransa sira, nia hato’o mensajen, favór ida hatuur imi-nia aan iha fatin no ko’alia hanesan lider no la’ós ko’alia hanesan labarik. Lider balun la sente terus loloos iha ai-laran. Sira horon de’it suar no ema hakilar de’it maibé la haree ho matan oinsá povu ida-ne’e halo sakrifísiu no sakrifika-aan ba Ukun Rasik-Aan ne’e. Lider sira balun iha kedas ai-laran ho povu. Ne’ebé, entre imi sira ida tenke haraik-aan. Só nune’e mak nasaun ne’e ita lori la’o ba futuru furak.

Ba juventude sira no jerasaun foun sira, imi bele NAKAR maibé sukat atu labele viola fali ema seluk nia direitu. Tempu imi-nian atu goza.Ne’ebé, prefere imi hakaas-aan aprende barak no serbisu. Nune’e deit mak imi bele goza Timor-Leste nia ukun rasik-aan ne’e. Malae sira nasaun adiantadu, sira serbisu iha sira-nia rain no ba goza iha Bali ou iha fatin seluk. Labele lakon tempu ba halo krime tanba nasaun presiza imi.

Hanesan ema rezisténsia no natoon haree Ukun Rasik-Aan ne’e too ona. Liberdade espresaun ne’e mak ita-nia nasaun ne’e aplika ho didi’ak. Maibé liberdade sira tenke mós ho justisa liliu justisa sosiál. Povu agora depende de’it ba lider rezisténsia sira ne’ebé kaer ukun no ukun nia povu to’o agora ne’e. Tanba ne’e mak lider sira tenke apar malu ho konseitu dezenvolvimentu nasionál ne’e.

Ha’u-nia mehi mak ita sira ne’e apar malu ho populasaun oituan de’it ne´e, ita lori povu ne’e ba atinje lalais objetividade ikus povu hotu moris  iha sustentabilidades ekonomia.  Dalan ida tan, labele aproveita povu nia terus ba imi-aan,  imi-nia grupu depois ignora atu servi ba povu nia di’ak.

Notísia relevante:Rai-Hún Mutin Sa’e Daudaun Ona..! (XV)

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here