Kay Rala Xanana Gusmão. Foto António Goncalves

DILI, 15 agostu 2019 (TATOLI)—Xanana nia lian TATOLI (=Tama To’o Lidun sira) be naksubar iha territóriu Timor laran tomak. Xanana nia lian TATOLI semo hikas ba “lafaek” nia knuuk rasik. Xanana nia lian TATOLI (=Tama To’o Lidun) uma-lulik KAY RALA ne’ebé sai Xanana nia mahon be lulik no Xanana knua moris fatin.

Xanana nia lian, lian lafaek be lulik tebes. Xanana no lafaek nia lian, halo lafaek nia ilas sira be hamahon-aan iha uma-lulik KAY RALA [iha Laleia] no rai-balisaun Manatuto tomak hadeer hodi see-tilun atu rona Xanana ninia lian TATOLI be kmanek no moris nafatin. 

“Iha fulan Janeiru tinan 1976, mak ha’u mai husi Maubisse, liuhusi Turiskai, sa’e to’o Fatu Makerek, liuhusi Laklubar  mai to’o Marabain. Iha ne’e ha’u sai hanesan Komandante Pelotaun, ho kilat sanulu resin ho dima ho rama mak barak husi maluk Laklubar sira. Husi Marabain ami kostuma tun to’o natar ninin, halo patrulla,” dehan Kay Rala Xanana Gusmão.

Iha Sananain Prepara-Aan Asaltu Manatuto Vila

Husi ne’ebá mak ba hasoru ho kamandante sira seluk iha Sananain hodi prepara-aan atu asaltu Manatuto Vila. Iha asaltu ne’e morteirus husi… ho foho-oan iha semitériu nia kotuk mak duni ami, no “tanke de-guera”, tuir husi estrada ba Kribas nian.

Maluk sira hotu…

Iha loron hirak ne’e, ita sei hamutuk selebra loron boot ida iha ne’ebé, tinan ruanulu liubá, povu tomak mak hamrik, deteminadu tebes atu ba tuu iha urnas, hodi hadau tiha Ita-nia Rain husi invazores no okupantes sira.

Iha loron hirak ne’e, mak loloos ita hotu tenke halo reflesaun kona-ba funu naruk ne’ebé ita hasoru ho terus no susar barak tebes.

Funu tama iha ita-nia Rain, iha loron 7 fulan dezembru tinan 1975.

Iha fulan Janeiru tinan 1976, mak ha’u mai husi Maubisse, liuhusi Turiskai, sa’e to’o Fatu Makerek, liu husi Laklubar  mai to’o Marabain. Iha ne’e ha’u sai hanesan Komandante Pelotaun, ho kilat sanulu resin ho dima ho rama mak barak husi maluk Laklubar sira. Husi Marabain ami kostuma tun to’o natar ninin, halo patrulla.

Husi ne’eba mak ba hasoru ho kamandante sira seluk iha Sananain hodi prepara-aan atu asaltu Manatuto Vila. Iha asaltu ne’e morteirus husi… ho foho-oan iha semitériu nia kotuk mak duni ami, no “tanke de-guera”, tuir husi estrada ba Kribas nian.

Iha Marsu, ho membru Komité Sentral Fretilin, Mário Bonifácio, ba Fatuberliu halo reuniaun Komandu da Luta nian no, iha Maiu, ba fali Soibada, reuniaun hodi hasai estrutura Politiku-Militar, hodi nune’e organiza luta. Reuniaun Soibada importante tebe-tebes tamba hatur baze ba organizasaun populasaun iha baze de apoiu no organiza Falintil ba iha Setór militár ida.

Iha tinan 1977, depois de reuniaun Komite Sentral Fretilin (CCF) iha Laline, mosu problemas iha nivél nasionál, hodi hetan mós mudansa iha divizaun territorial ba setór no komisariadus nune’e Manatuto tomak tama fali iha setór Sentru Leste.

Iha fulan Jullu nia rohan tinan 1977, inimigu hahú operasoens boot, husi Fronteiras hodi sobu bazes de apoiu… to’o Setór Sentru Leste, ne’ebé kaer hotu Manatuto, husi ne’e mak ba tan sobu Matebian, iha fulan Novembru tinan 1978.

Iha fulan Jullu tinan 1980, mak ha’u hamutuk ho destakamentu de ligasaun nasionál, liu fali husi Manatuto hodi hetan Assistente Lorsan ho forsas balun, hodi bele hakat liu ba Laklo no Remexio atu buka maluk seluk ne’ebé namkari hela karik.

Ho ne’e hotu, mak depois de hetan kuadrus no forsas iha Fronteira, bele hala’o iha Laline, konferénsia nasionál hodi  reorganiza  rezisténsia no luta armada iha fulan Marsu tinan 1981, iha ne’e mak kria Konselhu Nasional da Rezistensia Maubere (CNRM).

Maluk barak rona ona kona-ba “kontak dame” ka Sesar Fogo iha tinan 1983. Lós duni katak, kontaktu ka hasoru malu ne’e hala’o iha rejiaun sentrál.

Maibé ha´u iha hela Laleno/Ponta Leste, mak kuadrus sira ne’ebé serbisu hela iha klandestina fó hatene kona-ba intensaun inimigu nian, liu husi Major Gatot, atu hasoru malu ho membru komite. Tan ne’e mak ha’u la’o to’o fali sentru, hodi hasoru malu ho membru Komite Sentral Fretilin (CCF) sira seluk, hodi bele hasai desizaun katak bele halo kontaktus ho inimigu no konkorsda kona ba Frente Armada nia objetivu ba kontaktu ne’e!

Objetivu ne’ebé apresenta ba governu Indonezia, liu husi koronel Purwanto, mak negosiasoens ba solusaun pasifika, hodi resolve problema Timor Leste nian.

Dalan ba negosiasoens ne’e komandu da luta propoen; (1) Envolvimentu nasoens unidas nian, hodi buka halibur Portugal, nudar pótensia administrante, ho Indonézia nu’udar pótensia okupante; (2) Envolvimentu fórsas politikas hotu-hotu iha Timor-Leste, atu partisipa iha negosiasoens; (3) Referendu fó ba povu oportunidade atu fó sai ba mundu kona-ba sira-nia direitu; (4) Husu mós envolvimentu internasional iha prosesu ne’e.

CNRM (Conselho Nasional da Resistênsia Maubere) hala’o nia knaar to’o 1998, hodi muda ba CNRT (Conselho Nacional da Resistênsia Timorense) iha reuniaun iha Peniche, Portugal, halibur Fretilin, UDT no Partidus seluk.

Tinan 1983 too tinan 1999, povu maubere hein kedan TINAN SANULU RESIN NEEN!

Ohin ita hahu halo selebrasoens ba konsulta populár, hahú husi Munisípiu Lautem agora iha Manatuto!

Ha’u hakruuk ba rai lulik no Matebian sira hotu, lahaluha ita-nia Eroi sira hotu, ne’ebé Ha’u labele temi ida por ida no barak tebe-tebes ne’ebé maluk sira, imi labele haluha.

Hako’ak boot ba maluk sira tomak!

Kay Rala Xanana Gusmão

Notísia relevante:Xanana Nia Lian “TATOLI” (IV)

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór     : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here