DILI, 13 agostu 2019 (TATOLI)—Foho Matebian, hori beiala sira-nia tempu, hanesan foho-lulik ba matebian sira-nia horik fatin. Foho Matebian mós sai fatin istóriku ba povu Timor-Leste durante funu tinan 24 nia laran.

Bainhira Forsa okupasaun illegal invade Timor-Leste (1975), populasaun parte leste, hotu-hotu halai ba subar no salva-aan iha Foho Matebian nia tutun, atu sira labele mate no la sai tan ema ida-nia atan.

Karik, iha biban ne’ebá, sira hotu hanoin katak Foho Matebian ne’e foho ida aas liu iha parte leste, entaun inimigu sira sei labele sa’e too nia tutun. Ka sira hanoin, tuir beiala  sira-nia fiar, Foho Matebian nia tutun be aas ne’e besik liu Maromak nia uman be, inimigu sira sei la brani book no sobu sira-nia subar-fatin.

Maibé, hanoin hirak ne’e hela ba hanoin fiar ida-nia fiar lerek de’it. Iha funu laran, buat hotu dook husi ita-nia espetativa. Afinál, iha funu laran, husi rai-maran no tasi be luan, forsa okupasaun illegal [militár Indonéziu] sira bele tiru de’it morteiru no kainoens husi dook bele monu no harahun Foho Matebian nia tutun sai rahun.

Husi lalehan, manu-liras besi ka aviaun regadór be semo iha kalohan leten—semo besik Maromak nia uman (lalehan tutun), husi nia kabun-laran fakar sai Bomba OV Bronco 10 hodi harahun Foho Matebian nia tutun sai rahun nakfera. Populasaun, ferik eh katuas, labarik eh inan feton ua’in mak mate, sira-nia isin-mate soe namkari na’in laek.

“Haree ba funu nia lala’ok hanesan ne’e, mak Komisariadu Setór Ponta Leste hala’o reuniaun no hasai desizaun atu iha Setór Ponta Leste, populasaun tomak sa’e ba Foho Matebian.

Marxa ne’ebé populasaun halo ba fóho Matebian, todan tebes, tanba ho esforsu, kolen, terus sira hotu, la halo populasaun hakiduk, hodi hatudu duni populasaun tomak nia determinasaun.

Inimigu hahú atake Foho Matebian iha fuan Novembru tinan 1978 ho morteiru, kaiñoens, husi rai no husi tasi, ho tan bomba ne’ebé soe husi avioen-kasa, populasaun hetan terus liután ho mate barak tebes,” Prezidente Komisaun Organizadora Ba Komemorasaun Loron Konsulta Populár Ba Dala-20, Kay Rala Xanana Gusmão, afirma fali memória istória pasadu [funu nian] ne’e iha ninia Diskursu ba Komemorasaun Loron Konsulta Populár ne’ebé hala’o iha Munisípiu Baucau, Sesta (2/8/2019).

Sa’e Foho Matebian, Hatudu Populasaun Nia Determinasaun

Se Komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 ne’ebé selebra iha Lautém-Lospalos, Xanana dehan “Funu Hahú Fali Duni Husi Lorosa’e” maka iha Baucau Xanana tenke dehan ba populasaun sira katak “Mehi Foun Tenke Hahú Fali Husi Matebian Tutun” hodi bele “pinta” esperansa no “lalehan foun ida” ne’ebé bele orna Timor-Leste nia loron-aban sai furak nabilan.

Funu hahú fali husi Lorosa’e. Mehi hahú fali husi Foho Matebian nia tutun. Esperansa hahú fali husi Foho Matebian nia kadunan. Tanba, se funu hahú fali husi lorosa’e entaun Foho Matebian mak sai sasin no haksasin katak “Matebian sira” [eroi no martires] mak hahú funu no hakotu funu hodi sakrifika sira-nia-aan mate ba rai-lulik ida ne’e, rai-lulik Timor-Leste.

Maluk sira hotu…

Iha loron hirak ne’e, ita sei hamutuk selebra loron boot ida iha ne’ebé, tinan ruanulu liu ba, povu tomak mak hamriik, determinadu tebes atu ba tuu iha urna, hodi hadau tiha ita-nia rain husi invazór no okupante sira.

Iha loron hirak ne’e, mak loloos ita hotu tenke halo reflesaun kona-ba funu naruk ne’ebé ita hasoru ho terus no susar barak tebes.

Funu tama iha ita nia Rain, iha loron 7 fulan Dezembru tinan 1975. Husi tinan 1976, konsellu Baucau, hamutuk ho konsellu Viqueque, organiza nu’udar Setór Polítiku-Militar ho naran Sentru Leste, ho ninia komisariadu no komandu setór.

Komisáriu Polítiku mak Abel Lari Sina, ba Baucau, Solan ba Viqueque no Adjuntus Wewe iha Baucau no ha’u (Kay Rala Xanana Gusmão) iha Viqueque.

Komandante sector mak Mau Brani ho tan komandante sira seluk, hanesan Cornélio Gama L7, David Alex, Ko’o Susu ho seluk tan.

Iha tinan 1977, mosu problema iha nivél nasionál, hodi da’et mai to’o iha setór Sentru Leste, maibé mós iha remodelasaun organizasaun setóres sira, hodi nune’e sorin Lorosa’e Estrada Baucau-Viqueque nian, ne’ebé kaer Zona Baguia, Laga, Quelikai no parte Leste husi Baucau, Venilale no Ossu, pretense fali ba setór Ponta Leste.

Husi fali sorin Loromunu Estrada Baucau-Viqueque, ne’ebé kontempla Zona Vemasse nomós parte Loromonu husi Baucau ho Venilale nomós parte Loromonu Ossú no Viqueque no Zona Lakluta, ba fali ho rejiaun Manatuto hodi kaer hamutuk setór Centru Leste.

Setór hotu-hotu, hahú husi Fronteiras,  naksobu tutuir malu, ho operasaun boot hanaran operasaun serku no anikilamentu ba baze de apoiu. Iha ne’ebé ezije ba populasaun no forsas no hakiduk no halo movimentu makaas hodi ema mate hamlaha, moras no mós, ho deskontrolu boot, ema barak mate tamba inimigu oho. Situasaun difisil ne’e hotu mak halo populasaun tomak iha nivel nasionál rende ka ema kaptura hotu. Ne’e inklui mós setór Sentru Leste, ne’ebé inimigu sobu tiha ona.

Haree ba funu nia lala’ok hanesan ne’e, mak komisariadu setór Ponta Leste hala’o reuniaun no hasai desizaun atu iha setór Ponta Leste, populasaun tomak sa’e ba Foho Matebian.

Marxa  ne’ebé populasaun halo ba Foho Matebian, todan tebes, tanba lori sasán hotu ne’ebé nia iha, to’o animál kiik-oan sira mós. Esforsu, kolen, terus sira hotu, la halo populasaun hakiduk, hodi hatudu duni populasaun tomak nia determinasaun.

Inimigu hahú atake Foho Matebian iha fulan Novembru tinan 1978 ho morterius, kaiñoens, husi rai no husi tasi, ho tan bomba ne’ebé soe husi avioens-kasa, populasaun hetan terus liután ho mate barak tebes!

Tanba tahan labele ona, Komisaun Polítiku Sera Key kontaktu husi [rádiu] Rakál ho komandante da luta, iha sentru no Komandu da Luta deside atu; (1) Sobu tiha serku Foho Matebian no husik populasaun ba rende; (2) Kria iha Ponta Leste de Gerrilla ida no hili ha’u [Xanana] hanesan responsavel ba Rejiaun Autónoma ne’e; (3) Forsas Falintil tomak ba hotu rejiaun sentrál hodi hamutuk ho forsas prinsipais ka brigada de xoke.

Nune’e mak iha loron 20 fulan Novembru tinan 1978 sobu tiha serku hodi forsas fahe malu ho populasaun iha foho Matebian.

Iha tinan 1979, iha Ponta Leste, ha’u la’o buka tuir kuadrus no forsas sira, hodi hetan komandante Taur ho Assistente Mau-Hudu, iha Sul Legumau, mai fali Norte hetan komandante L7, liu mai Quelikai hasoru komandantes no kuadrus lubuk ida, hodi ba liu Rejiaun Viqueque nian, hahú husi Uaibobo. Nune’e mak hahú reorganiza forsas hodi ba konsentra iha Ko’oleu, no ikus mai ida-idak ba ninia Zonas.

Iha tinan 1980, Komandante Zeimoto, husi Quelikai, halo parte ho forsas balun iha destakamentu ligasaun nasionál hodi liu ba sentru no fronteira, buka tuir kuadrus no forsas ne’ebé namkari. Komesa reorganiza fali husi Loilubu to’o Bukoli, hodi liu ba Vemasse, Laleia, Manatuto no Lakló. Fila mai Uaimori mak Komandante Ko’o Susu ho forsas seluk ba buka tuir to’o iha fronteira sul, hodi hetan kuadrus no forsas balun tan.

Nune’e mak hala’o Konferénsia Nasionál, iha Laline, iha fulan Marsu tinan 1981, hodi reorganiza fali Frente Armada no Rezistênsia tomak, hodi kria Consellu Nasionál Rezisténsia Maubere (CNRM).

Maluk barak rona ona kona-ba kontak dame ka Sesar Fogu iha tinan 1983. Husi Ponta Leste ha’u hakat ba sentru hodi hasoru membrus Komité Sentral Fretilin (CCF) atu bele aprova kontaktu ho ofisiais militares no konkorda kona-ba objetivus rezisténsia nian.

Objetivu ne’ebé apezenta ba Governo Indon’eziu, liuhusi Koronel Purwanto, mak negosiasoens ba solusaun pásifika, hodi rezolve problema Timor Leste nian.

Dalan ba negosiasaun ne’e komandu da luta propoin; (1) Envolvimentu Nasoens Unidas (ONU) nian, hodi buka halibur Portugal, nu’udar poténsia administrante, ho Indonézia nu’udar pótensia okupante; (2) Envolvimentu fórsas polítikas hotu-hotu iha Timor-Leste, atu partisipa iha negosiasoens; (3) Referendu fó ba povu oportunidade atu fó sai ba mundu kona-ba sira-nia direitu; (4) Husu mós envolvimentu internasional iha prosesu ne’e.

CNRM hala’o nia knar to’o 1998, hodi muda ba CNRT (Conselho Nacional da Resistênsia Timorense). Iha reuniaun iha Peniche, Portugal, halibur Fretilin, UDT no Partidus seluk.

Tinan 1983 to’o tinan 1999, povu Maubere hein kedan TINAN SANULU RESIN NEEN!

Ohin ita hahí halo selebrasaun ba Konsulta Populár, iha Munisípiu Baucau… ho hanoin katak Povu tomak bele haksolok no halo reflesaun ba eventu boot ne’e.

Ha’u hakru’uk ba rai lulik no Matebian sira hotu, la haluha ita-nia Eroi sira hotu, ne’ebé ha’u labele temi ida por ida, hanesan David Alex, no kuadru Militares no polítiku no mós Kombatentes Falintil Aswa’in nian, barak tebe-tebes ne’ebé maluk sira, imi labele haluha, hanesan mós Amo João de Deus, SDB, no Amo Elísio Locatelli, SDB, ne’ebé sei moris no sira selu-seluk tan.

Hako’ak boot ba maluk sira tomak!

Xanana Gusmão

Notísia relevante:Xanana Nia Lian “TATOLI” (II)

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór    : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here