Lider rezisténsia, Kay Rala Xanana Gusmão. Imajen António Gonçalves

DILI, 12 agostu 2019 (TATOLI)—Loromatan sa’e husi lorosa’e. Selebrasaun Konsulta Populár ba dala-20 ne’e mós husi lorosa’e. Tan ne’e, Xanana ninia lia-tatoli semo aas ho nia lian TATOLI=Tama To’o Lidun sira ne’ebé haksumik-aan iha rai Fataluku, Lospalos, Lautem, hadeer hodi hanau ho ksolok.

“Ohin, ita hahú halo selebrasoens ba Konsulta Populár, hahú husi Munisípiu Lautém… tanba, FUNU HAHÚ FALI DUNI HUSI LOROSA’E! Tanba hahú husi ha’u hela iha fatu-kuak “OI”-nian, hodi bele estuda situasaun foun no oinsá sei hala’o gerrilla. Husi ne’e mak, ha’u komesa aprende prinsípiu ne’ebé bele hatuur ba ita-nia gerrilla,” dehan Xanana Gusmão iha nia diskursu ba sekebrasaun Konsulta Populár ba dala-20 iha Lautém, kinta (1/8/2019).

Ho ida ne’e, Xanana hateten ema seluk bele la konkorda, maibé Xanana tenke afirma metin katak FUNU HAHÚ hikas fali…husi LOROSA’E! Tanba prinsípiu no esperiénsia sira ne’e hotu maka ikus mai hatuur iha Reorganizasaun da Luta, iha Konferénsia fulan Marsu tinan 1981, iha Laline, no tane aas ita-nia Funu iha faze Guerra de Guerrilha, hodi mai to’o Referendu.

Funu Hahú Fali Duni Husi Lorosa’e

 Maluk sira hotu…

Iha loron hirak ne’e, ita sei hamutuk selebra loron boot ida iha ne’ebé, tinan ruanulu liu ba, povu tomak mak hamriik, deteminadu tebes atu ba tú iha urnas, hodi hadau tiha ita-nia rain husi invazores no okupante sira. Iha loron hirak ne’e, mak lolos ita hotu tenke halo reflesaun kona-ba funu naruk ne’ebé ita hasoru ho terus no susar barak tebes.

Funu tama iha ita-nia rain, iha loron 7 fulan dezembru tinan 1975. Iha ona tinan 1976, mak konsellu Lautém organiza nu’udar setór polítiku-militár ho naran Ponta Leste ho ninia komisariadu no komandante setór. Komisáriu Polítiku mak Sera Key no Adjuntu mak Má Hunu, Solan no atan Ha’u (Kay Rala Xanana Gusmão).

Iha tinan 1977, mosu problema iha nivel nasionál, hodi da’et mai to’o iha Setór Ponta Leste, maibé mós mosu problema remodelasaun iha organizasaun ba setóres, hodi setór Ponta Leste halua-aan to’o fali Estrada Baucau-Vikeke, hodi simu Zona Baguia, Laga, Quelicai, Uatucarbau, Uatulari no parte Leste husi Baucau, Venilale, Ossu no Viqueque.

Komisariadu, momentu ne’ebá, hela iha besi manas, zona Luru. Komisáriu Polítiku nafatin Sera key no Komandante Setór mak Kilik Uai Gae ho ninia Segundu Komandante Olo Kasa.

Setór hotuhotu naksobu tutuir malu, ho operasoens boot inimigu nian, ne’ebé hanaran operasoens serku no anikilamentu ba bazes de apoiu. Operasaun boot ne’e ezije ba populasaun no forsa no hakiduk no halo movimentu makaas hodi ema barak mate hamlaha, moras no mós, ho deskontrolu boot, ema barak lakon vida tanba inimigu oho. Situasaun difisil ne’e hotu mak halo populasaun tomak iha nivel nasionál rende ka ema kaptura hotu.

Haree ba funu nia lala´ok hanesan ne’e mak komisariadu setór Ponta Leste hala’o reuniaun no hasai desizaun atu iha setór Ponta Leste, populasaun tomak sa’e ba foho Matebian. Marxa  ne’ebé poulasaun halo ba fóho Matebian, todan tebes, tanba lori sasán hotu ne’ebé nia iha, to’o animál kiik-oan sira mós. Esfórsu, kolen, terus sira hotu, lahalo populasauna hakiduk, hodi hatudu duni populasaun tomak nia determinasaun.

Inimigu hahú ataka Matebian iha fulan Novembru tinan 1978 ho morterius, kaiñoens, husi rai no husi tasi, ho tan bomba ne’ebé soe husi avioens-kasa, populasaun hetan terus liután ho mate barak tebes!

Tanba tahan labele ona, Komisaun Polítiku Sera Key kontaktu husi [rádiu] rakál ho komandante da luta, iha sentru no komandu da luta deside atu; (1) Sobu tiha serku foho Matebian no husik populasaun ba rende, (2) Kria iha Ponta Leste de Guerrilla ida no hili ha’u hanesan responsavel ba Rejiaun Autonoma ne’e, no (3) Fórsas Falintil tomak ba hotu rejiaun sentrál hodi hamutuk ho fórsas prinsipais ka brigada de xoke.

Nune’e mak iha loron 20 Novembru tinan 1978 sobu tiha serku hodi forsas fahe malu ho populasaun.

Iha loron 7 fulan dezembru tinan 1978 hahú hakat liu Planísie husi Muapitine ba Mehara. Husi ne’ebá, ha’u ba liu kedas hela iha fatu-ku´ak “OI”-nian, hodi bele estuda situasaun foun no oinsá sei hala’o gerrilla. Husi ne’e mak, ho kontaktu oioin la’o husi Mehara to’o Iralafai ho katuas Leão, hasoru malu ho HANSIP sira ho João Branco, ho populasaun, ha’u komesa aprende prinsípiu ne’ebé bele hatuur ba ita-nia gerrilla.

Ho ida ne’e, ema seluk bele la konkorda, maibé ha’u tenke afirma metin katak FUNU HAHÚ hikas fali…husi LOROSA’E! Tanba prinsípiu no esperiénsia sira ne’e hotu maka ikus mai hatuur iha Reorganizasaun da Luta, iha Konferénsia fulan Marsu tinan 1981, iha Laline, no tane aas ita-nia Funu iha faze Guerra de Guerrilha, hodi mai to’o Referendu.

Iha Mehara, Ha’u hasoru malu ho Monsenhor Martinho Lopes, hodi entrega dokumentus Reorganizasaun Rezisténsia iha Laline, atu Amo Monsenhor Martinho Lopes bele haruka ba liur, hodi maluk sira ne’ebé iha rai liur bele hatene katak Funu Sei Nafatin iha Rai doben Timor Lorosa’e.

Maluk barak rona ona kona ba “Kontaktu Dame” ka “Sesar-Fogo” iha tinan 1983.

Loos duni, katak kontaktu ka hasoru malu ne’e, hala’o iha rejiaun sentrál. Maibé  ha’u iha hela Laleno, mak kuadru sira ne’ebé serbisu hela iha klandestina fó hatene kona-ba intensaun inimigu nian, intensaun ne’ebé hato’o liuhusi Major Gatot, atu hasoru malu ho membru Komite Sentrál sira seluk, hodi bele hasai desizaun katak bele halo kontaktu ho inimigu no konkorda kona-ba Frente Armada nia objetivu ba kontaktu ne’e!

Objetivu ne’ebé apezenta ba Governu Indonéziu, liuhusi Koronel Purwanto, mak negosiasaun ba Solusaun Pasífika, hodi rezolve problema Timor-Leste nian.

Dalan ba negosiasoens ne’e. Komandu da Luta propoen; (1) Envolvimentu Nasoens Unida nian, hodi buka halibur Portugal, nu’udar pótensia administrante, ho Indonézia nu’udar pótensia okupante; (2) Envolvimentu fórsas politikas hotuhotu iha Timor-Leste, atu partisipa iha negosiasoens; (3) Referendu fó ba povu oportunidade atu fó sai ba mundu kona-ba sira-nia direitu; (4) Husu mós envolvimentu internasional iha prosesu ne’e.

Tinan 1983 too tinan 1999, povu maubere hein kedan TINAN SANULU RESIN NEEN!

Ohin, ita hahú halo selebrasoens ba Konsulta Populár, hahú husi Munisípiu Lautém… tanba, FUNU HAHÚ FALI DUNI HUSI LOROSA’E!

Ha’u hakruuk ba rai-lulik no Matebian sira hotu, lahaluha ita-nia Eroi sira hotu, ne’ebé ha’u labele temi ida por ida, hanesan Falu Txai, Koro Asu, Mau Velis, Konis Santana, Dinis de Carvalho, Raja Miguel, Sakin Nere, Harin Nere, Holly Natxa, Kapulai, Latu Asa, Nelo ka Domi Timor, Bere Malay Laka, Mau Koliha, Dinis Conceição no barak tebe-tebes ne’ebé maluk sira, imi, labele haluha hanesan mós Amo Prieto no Amo Afónso Nacher no seluk-seluk.

Hako’ak boot ba Maluk sira tomak!

Notísia relevante:Xanana Nia Lian “TATOLI” (I)

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór      : Rafy Belo

1 KOMENTÁRIU

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here