Atoni-oan sira iha Dili halibur malu sunu lilin no kari aifunan hodi selebra masakre Tumin ne’ebé akontese iha 09 setembru 1999. Imajen Tatoli/Evaristo Soares Martins.

DILI, 09 setembru 2021 (TATOLI)–Atoni-oan sira iha Dili halibur malu sunu lilin no kari aifunan hodi selebra masakre Tumin ne’ebé akontese iha 09 setembru 1999 ne’ebé rezulta ema na’in-82 mak mate inklui feto ida.

Prezidente Komité Bobo-Ufe, Tumin, Baptista dos Santos Elo, hateten loron ohin fatin akontesimentu Tumin mós selebra no Atoni-oan sira iha Dili mós selebra.

Prezidente Komité masakre Bobo-Ufe, Tumin, Baptista dos Santos Elo. Imajen TATOLI/Evaristo Soares Martins.

“Ohin, ami selebra liuhosi halo serimónia rituál, kari aifunan no sunu lilin. Orsia lorokraik sei tau aufinan iha tasi-ibun hodi hanoin hikas. Iha masakre Bobo-Ufe, Tumin ne’ebé akontese iha loron 8-9 setembru 1999 ne’e rezulta ema na’in 82 mak mate inklui inan feton ida,” Baptista dos Santos Elo informa ba jornalista sira, Lecidere, kinta ne’e.

Nia haktuir, iha tinan 22 liubá maioria pro CNRT (Konsellu Nasionál Rezisténsia Timorense), maibé pro-integrasaun ka milísia sira ataka aldeia tolu mak hanesan Tumin, Nonquican no Quibiselo.

Molok atake ba aldeia tolu ne’e, pro-integrasaun sira liuhosi parte Oesilo nian, Usi-Tasae no Passabe nian, no balun la’o-ain de’it tama hosi área fronteira Kefamenanu.

Nia dehan, iha loron 08 setembru 1999 ne’e rezulta ema na’in 20-resin mak mate no loron 9 setembru 1999 ne’e, tuku 06:00 dadeersan mak rezulta mate barakliu hamutuk 82 ne’e.

Iha momentu ne’e, milísia sira obriga populasaun hosi aldeia tolu ne’e tenke evakua ba iha área fronteira aldeia Imbate, Kefamenanu (territóriu Indonézia nian).

“Bainhira sira to’o iha fatin refujiadu, milísia sira komesa kaptura joven sira no lia-na’in sira tenke submete ba prosesu investigasaun iha sede suku Imbate ne’e. Sira la husik joven sira atu sai ba li’ur no iha lorokraik komesa investiga sira no joven sira baralla iha suku laran,” nia haktuir.

Nune’e joven lubuk ida mak konsege halai sai maibé tanba milísia sira ho arma entaun la konsege. Nune’e milísia dehan nune’e “hakarak mate fila, hakarak moris ne’e fila, no hakarak mate imi bele lai,” entaun ho situasaun ne’e halo joven sira tama fali ba sede suku no milísia barak komesa haleu ona sede suku.

Nune’e, milísia sira komesa tá tali-tahan hodi kesi-metin joven sira hodi hahú baku, halo torturasaun no lori tudik sona ema sira-ne’e, lori rama no lori samurai tá sira iha sede suku.

Milísia sira kesi sira-nia liman ba kotuk depois kesi junta tán ema ida ho seluk, nune’e to’o kalan boot, lori sira sai hosi fatin refere ba iha ai-laran iha fronteira entre Passabe ho Indonézia nian.

“Sira la’o tuituir dalan kontinua halo torturasaun, baku sona no balun mate tuituir dalan no to’o iha fatin ikus ne’ebé mak hakotu joven sira-nia vida, fatin ne’e naran Teon-Lase. Iha momentu ne’ebé milísia forma joven sira hodi komesa tá no lori kilat tiru, balun konsege moris tanba tali namkore hodi halai, ida-ne’e mak sai sasin moris. Maibé balun la biban tanba tali kesi-metin entre ema na’in-rua no tolu entaun labele book-aan,” nia haktuir ho tanis.

Hafoin halo torturasaun no milísia fila maibé joven balun hakilar nune’e, “Ami sei moris, labele kastigu ami hanesan ne’e, di’akliu mai oho hotu ami, entaun milísia sira fila mai tau sira hamutuk mak tiru razada de’it.”

Prezidente Komité Bobo-Ufe, Tumin, Baptista dos Santos Elo, informa, restu mortál hosi ema na’in-82 ne’e iha tempu UNTAET nian ke’e no balun la konsege hetan tanba rai halai no mota lori tiha maibé balun hetan maske la kompletu no oras ne’e haloot ona iha rate Tumin.

Tuir observasaun Agência TATOLI katak, molok selebra masakre ne’e, hala’o uluk rituál hanesan oho fahi ida, kari ai-funan, sunu lilin hodi hanoin-hikas masakre Tumin ne’ebé loron ohin selebra ba dala-22 ne’e.

Iha parte lorokraik Prezidente Komité no Atoni-oan sira iha Dili sei kari aifunan iha tasi ibun Tasi Tolu, uma adat tasi ibun, tanba la konsege ba Oecusse.

Jornalista : Evaristo Soares Martins

Editór       : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here