Osan Dollar Amerikanu. Imajen/Espesiál

DILI, 05 jullu 2021 (TATOLI)–Taxa ezekusaun reál Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2021 esklui kompromisu no obrigasaun sira, to’o trimestre daruak foin mak atinje 27%, ho totál ezekusaun millaun $540,7 hosi totál orsamentu alokadu biliaun $2,1.

Tuir Ministru Finansa, Rui Augusto Gomes, elementu xave ida hosi OJE 2021 mak oinsá Timor-Leste bele rekupera filafali ninia ekonomia ne’ebé iha tinan haat nia laran enfrenta resesaun tolu, maski taxa ezekusaun kiik.

“Ritmu ezekusaun konsidera kiik tebes tanba daudaun ne’e tama ona iha trimestre datoluk. Situasaun ne’e kauza hosi evolusaun surtu COVID-19, ne’ebé obriga Governu tenke impoin Serka Sanitária no Konfinamentu Obrigatóriu, liuliu iha Kapitál Díli ne’ebé mak sai hanesan sentru ba movimentu sirkulasaun ema no sasán inklui atividade sosiu-ekonómiku,” Ministru dehan liuhosi nota ne’ebé Agência TATOLI asesu, segunda ne’e.

Aleinde ne’e, taxa ezekusaun reál ba programa Boa Governasaun no Jestaun Institusionál, ne’ebé ho objetivu atu sustenta mákina Estadu, ezekuta ona millaun $164,2 ka 36% hosi orsamentu alokadu millaun $456,7.

Enkuantu, taxa ezekusaun reál ba kategoria programa esensiál entidade sira foin mak ezekuta millaun $376,4 ka 24% husi orsamentu alokadu billaun $1,5.

“Rekuperasaun seidauk akontese tuir planu tanba ita hahú tinan ida-ne’e ho moras COVID-19 no kalamidade públiku, hein katak tinan oin sei laiha tan surpreza negativu seluk, atu nune’e ita bele hahú rekupera ho transformasaun setór ekonómiku produtivu sira hanesan Agrikultura no Turizmu, Abitasaun, Kapitál Umanu hanesan Edukasaun, Saúde, Protesaun Sosiál, no Reforma Institusionál,” Ministru subliña.

Governante ne’e konsidera, ho foku iha setór produtivu hirak ne’e, bele kria empregu ne’ebé dignu hodi fó benefísiu ba família no komunidade sira.

Taxa ezekusaun reál kada kategoria despeza a’as liu mak saláriu no vensimentu 42%, tuir kedan ho transferénsia públika 41%, bens no servisu 20% no kapitál menór 4%, enkuantu kapitál dezenvolvimentu ne’ebé hanesan kategoria importante ne’ebé bele fó kampu traballu no jere empregu rai-laran foin mak ezekuta de’it 6%.

Tuir projesaun Ministériu Finansa (MF), taxa ezekusaun sei kontinua sa’e iha fulan-neen ikus ne’e tanba iha períodu ne’e mak projetu infraestrutura sira komesa ezekuta.

“To’o iha fulan-maiu 2021, Komisaun Nasionál Aprovizionamentu (CNA, sigla portugés) realiza ona konkursu aprovizionamentu projetu hamutuk 107 ho totál orsamentu millaun $565,4, ne’eb’e projetu sira ne’e maioria ninia prosesu aprovizionamentu hahú ona no balun iha ona faze finalidade ne’ebé tuir kalendáriu sei konklui iha tinan ne’e nia laran,” refere nota MF.

Fundu Espesiál COVID-19 ne’ebé mak kria iha tinan kotuk atu responde ba pandemia, to’o iha 30 juñu 2021, nia ezekusaun reál atinje ona millaun $73,4 ka 26% hosi totál orsamentu alokadu millaun $287,6.

Persentajen ne’e sei iha mudansa iha períodu ne’e tanba hafoin MF halo verifikasaun, Ministériu Ensinu Superior, Siénsia no Kultura (MESCC, sigla Portugés) konkorda atu halo alterasaun nota entendimentu ho Instituisaun Ensinu Superiór sira kona-ba propina ba estudante sira no kompleta rekezitu ba Operadór Telekomunikasaun sira kona-ba subsídiu internet hodi submete filafali mai MF iha tempu badak nia laran.

Ezekusaun iha liña ministériu

Iha mós liña ministériu balun ne’ebé mak ninia taxa ezekusaun reál di’ak tebes hanesan Ministériu Petróleu no Minerál (47%), Ministériu Asuntu Kombatente no Libertasaun Nasionál (46%), Ministériu Obra Públika (44%), Ministériu Interiór (37%) no Ministériu Administrasaun Estatál (36%).

Maioria ezekusaun hirak ne’e a’as iha transferénsia públika, ezemplu transferénsia públika ne’ebé ministériu hirak ne’e halo ba empreza Públika sira ne’ebé mak tutela ba iha liña ministériu relevante.

Setór Turizmu no Agrikultura ne’ebé konsidera hanesan setór ne’ebé mak importante tebes atu bele fó empregu no jere kresimentu ekonomia rai-laran, ninia taxa ezekusaun reál to’o loron 30 juñu 2021, foin mak atinje 17% hosi Ministériu Turizmu, Komérsiu no Indústria (MTKI) hosi orsamentu alokadu millaun $11,2, no Ministériu Agrikultura no Peska (MAP) 16% hosi orsamentu alokadu millaun $29,4, taxa ezekusaun iha liña ministériu kiik liu mak Ministériu Solidaridade Sosiál no Inkluzaun (MSSI) ne’ebé foin mak atinje 9% hosi orsamentu alokadu millaun $19,9.

Ezekusaun reseita 

Ezekusaun iha parte reseita, to’o iha loron 31 juñu 2021, foin mak atinje millaun $77,3 ka 41%, hosi totál estimativa reseita millaun $187,1, ho Razaun tanba Governu tenke adia pagamentu impostu to’o fulan-jullu nia rohan tanba situasaun mak obriga empreza sira lakon reseita ka rendimentu.

Aleinde ne’e, desizaun Governu hodi adia pagamentu ne’e fó implikasaun ba iha taxa ezekusaun reseita ne’e rasik.

Ezekusaun nível munisipál

Maski taxa ezekusaun iha Administrasaun Sentrál konsidera kiik, maibé taxa ezekusaun OJE 2021 iha nível munisípiu hatudu progresu di’ak. Iha munisípiu neen mak nia ezekusaun reál di’ak tebes hanesan Ermera no Lautém 35%, Manufahi no Ainaro 34%, Aileu 33%, Bobonaro 30%. Taxa ezekusaun nível minisípiu ne’ebé konsidera di’ak ne’e sei kontinua fasilita polítika desentralizasaun VIII Governu Konstituisionál, ne’ebé servisu desentralizasaun ne’e lidera hosi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE).

Iha OJE 2021, Governu Konstitusionál Da-ualuk hahú implementa orsamentu pur programa ho forma kompletu, ne’ebé hanesan tranzisaun ida hosi orsamentu pur item ne’ebé mak implementa desde Timor-Leste restaura ninia Independénsia tinan 19 liubá, ho objetivu atu asegura servisu públiku ne’ebé prudente ho rasiosinu sosiu-ekonómiku hodi asegura rezultadu reál hosi ezekusaun, la’ós persentajen ezekusaun de’it.

Dezempeñu ezekusaun OJE 2021 fahe ba kategoria rua hanesan Programa Boa Governasaun no Jestaun Institusionál ho orsamentu alokadu hamutuk millaun $456,7, Programa Esensiál Entidade sira nian ho orsamentu alokadu biliaun $1,573.6.

Nune’e, totál orsamentu retifikativu finál alokadu ba programa kategoria rua ne’e mak billaun $2,030.3.

Jornalista : Antónia Gusmão

Editora     : Julia Chatarina

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here