Ema ho Defisiénsia (defisente matan), Leonito da Costa Carmone. Imajen/Espesiál.

DILI, 13 juñu 2021 (TATOLI)—Aprende ho loromatan, sei sai hanesan loromatan. La’o ho loromatan, sei la’o uir loromatan nia hakarak. Hamutuk ho loromatan, sei hamutuk ho loromatan hadau loron aban nian. Sadere ho loromatan, sei sadere moris ne’e ba loromatan. Hadeer ho lorormatan, sei hadeer hanesan loromatan la’o lemo-lemo leno nia roman ba rai-rai.

Moris ne’e hakarak atu halo moris liután tenke halo aan hanesan loromatan. Dadeer sa’e hosi lorosa’e, lorokraik monu iha loromonu. Dadeer sa’e, lorokraik monu. Lorokraik monu, dadeer sa’e fali mai. Ide-ne’e mak akontese ba ema ho defisiénsia (defisiente matan), Leonito da Costa Carmone, ne’ebé moris iha sidade Dili nia fuan nia sikun ida.

Maske, matan labele haree maibé ho “neon nia matan” ne’e, nia bele haree liuhosi sentimentu hodi la’o lemo-lemo iha sidade Dili nia laran. Biar loron manas, nia la’o no la’o nafatin ba oin. Biar rai manas, nia hakat no hakat beibeik atu hamoris nia moris no ninia família nia moris. Dadeer to’o kalan, nia la’o iha loromatan nia okos, la’o hisik kosar no soe enerjia hodi hadau no hili netik doit (osan) oan ruma iha dalan ninin.

“Tanba nesesidade mak obriga, maske loron manas, ha’u tenke la’o hodi buka moris. Se ha’u tauk ba loron manas, sé mak atu ajuda,” Leonito da Costa Carmone ne’ebé moris iha Liquiça, Darulete, 20 dezembru 1986 ne’e ba Agência TATOLI iha Jardin Largo Lecidere, Dili, sábadu ne’e.

Iha loron manas be hanasa ai-tahan matak sira namlele ni rai-rahun su’ar, lahalo Leonito nia espíritu atu buka moris iha dalan ninin namlele. Ho stick ka ai-tonka oan ida, nia la’o iha loron manas nia laran, sukit ai-tonka ba luron sira be nia hakat liu, hodi buka dalan atu la’o haleu sidade ne’e ho fasil tebes.

“Dadeersan tuku 08:00, ha’u hadeer sedu prepara kohe (pasta), sigaru no máskara, hodi sai hosi uma la’o hale’u sidade laran atu hetan netik osan dolar ida ($1) hodi sustenta moris. Atividade negósiu ne’ebé ha’u halo atu rezerva ba família sira iha foho ho ha’u rasik bele uza ba nesesidade moris nian, no mós bele ajuda ha’u-nia oan ne’ebé agora hela hamutuk ho nia ama iha Asosiasaun Defisiente Matan TimorLeste (ADMTL),” oan hosi João da Costa Carmone (matebian) no Filomena da Silva ne’e hateten.

Dadeersan sai hosi Becora, tara pasta xokolate ho marka “Likee” doku mai iha hirus-matan, xapeo metan ida doku iha ulun, kaer sigaru masu rua ka tolu iha liman-karuk no liman-kuana kaer stick ka ai-tonka baku ba luron ne’e la’o tur dalan ba Palácio do Governu, la’o neneik buka anin no faan iha Motael hafoin hakat liu ba Faról.

“Ha’u la’o to’o iha Faról ne’e lorokraik ona, entaun telefone motorista mai foti ha’u fila ba uma,” nia dehan.

Bainhira loromatan hadeer sa’e hosi lorosa’e, nia hadeer hikas hodi hala’o nia atividade faan sigaru no máskra. Dadeersan, nia foti ain hakat tuir dalan, dalaruma sa’e mikrolete tun hela iha iha Ponte Maloa. Hosi ne’e, nia halo gerrilia las’o tesik ba Bairru Pite to’o Surikmas, filafali liuhosi Fatuhada, sai fali hosi AiMutin to’o fali Rádiu Falintil, mai sadere no kasu kolen ne’e hodtu iha Mandarin.

“Iha fatin ne’e, tanba lorokraik ona, ha’u telefone ba motorista mai foti ha’u hodi tula fila ba uma,” nia hateten.

Uluk liu, nia la gosta la’o dook. Nia buka fatin besik no seguru hodi faan. Momentu ne’ebá, nia faan sigaru iha Mercado Lama besik Stadiun Munisipál Dili nia oin. Maibé, tanba ema faan iha fain ne’e barak demais, entaun susar atu hetan rendementu ruma. Triste liu, dalaruma ema balun sosa ninia sigaru ho osan falsu no balun lohi nia dehan fó osan ba sira hodi sosa hela ninia hahan meudia nian, maibé sira ba nunka atu fila-fali mai.

“Ho kondisaun ha’u-nian be matan la haree, balun fa’an sirania sigaru korta iha ha’unia oin, ema balun hodi osan falsu mai hola ha’u-nia sigaru. Balun dehan, ha’u fó osan ba sosa ha’unia hahan maibé sira lori lakon tiha ho ha’unia osan. Ha’u hein to’o ha’u hamlaha de’it. Ho ida-ne’e, halo ha’u la hetan rendimentu. Tanbá ne’e, ha’u foti desizaun hodi la’o haleu iha Díli laran mak faan sigaru,” nia dehan.

La’o tun-sa’e. Fa’an ba-mai. Haka ba-mai, ho intensaun ida atu bele hetan rendimentu hodi hamoris moris. Moris iha sidade Dili ne’e, moris entre atu moris ka atuu mate. Tuir esperiénsia, loron ida, sigaru slop ida nia bele faan hotu hodi bele hetan osan $10-15 no bele hetan funan $5-10 de’it. Ne’e depende ba sorte di’ak monu hosi lalehan mai. Se sorte aat mai fali, dala ruma faan hodi dadeer to’o lorokraik ne’e, ema sosa uitoan de’it.

“Osan ne’ebé hetan, ha’u uza ladún to’o ka sifisiente ba moris loron ida-nian. Tanbá, sigaru ne’e dala ruma ema hola, ita hetan pursentu uitoan de’it. No osan ne’e, rai rezerva hodi ense mina motor ba-mai uma. Balun uza hodi sosa hahan no sosa bee (hemu), no restu rai di’ak tiha, ba hola sigaru hodi fa’an fali,” nia tenik.

La’o be la’o. Hakat be hakat. Nia tenke kontra loromatan nia manas hodi la’o no hala’o moris ne’e ho sériu. Biar nia matan la haree atu hakat ba oin hodi hetan netik esperansa ruma, nia uza stick ka ai-tonka ne’e la’o iha Dili laran, uza de’it ninia sentimentu hodi la’o sees hosi karreta no motor atu labele akontese buat ruma ba nia.

Ho kondisaun hanesan defisiente ba matan, Leonito da Costa Carmone, fa’an sigaru iha dalan ninin halo ema hanoin be hanoin. Dala ruma ema laran di’ak sira laran monu, hola sigaru be nia faan ne’e, dala ruma osan-rahun mós ema entrega ba nia de’it hodi uza.

“Ema balun hola ha’u-nia sigaru ne’e, fó osan liu tiha. Balun hola, osan restu la fó fila. Ema balun, ha’u la’o iha dalan, ema hetan fó osan de’it ba ha’u tanbá haree ba ha’u-nia kondisaun ne’e,” nia dehan.

Osan ne’ebé nia hetan liuhosi faan sigaru iha dalan ninin, nia sustenta ba família no osan balun hodi haree ba ninia oan mane be agora daudaun halo ona tinan haat (4). Nia oan mane agora hela ho nia inan ne’ebé defisiente matan mós. Sira labele hela hamutuk, tanba iha 2017, sira fahe malu tiha. Maibé, biar fahe malu, nia iha obrigasaun atu hamatan ba nia oan mane hodi bele hadau futuru nabilan.

 “Ha’unia familia, uluk ami forma família iha oan mane ida. Maibé, agora ami fahe malu tanbá mosu tentasaun. Maske, ami inanaman fahe malu ona, maibé labarik ha’u tenke buka tun-sa’e, nune’e bele ajuda nia ona ninia loron abanbainrua nian,” nia hateten.

Triste, Prezidente Repúblika seidauk fó prezente!

Hosi ninia brani hala’o moris ho lema “Se ha’u tauk ba loron manas, sé mak atu ajuda” ne’e, lori nia sai hanesan éroi foun ida hodi buka moris atu hamoris ninia moris rasik, hamoris família nia moris no hamoris nia oan mane nia moris iha futuru.

Ema ho Defisiénsia (defisente matan), Leonito da Costa Carmone. Imajen/Espesiál.

Ba nia, moris ne’e hanesan “luta” ida atu hadau moris ho ema ho kondisaun fíziku normál sira atu moris. Ba nia, moris ne’e la tabele (dependente) ba ema sira atu fó tulun. Ba nia, moris ne’e la tane liman ba ukun na’in sira tau netik doit oan ruma iha liman laran. Maibé, bainhira ukun na’in ida mak promote atu fó tulun ba nia mak la realiza, ah, ida-ne’e mak halo nia fuan moras no laran triste.

“Iha tempu ne’ebá, Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú olo, ho nia espoza Cidália Nobre Lopez Mouzinho Guterres, mai buka duni ha’u atu fó prezente ba ha’u iha loron feto nian maibé la konsege. Planu ba selebrasaun feto ne’e iha loron 18 fulan-marsu, tanba ho situasaun serka sanitária, empata tiha to’o agora la realiza,” nia hateten.

Prezidente Repúblika promote atu fó prezente ba Leonito da Costa Carmone, tanba iha biban ne’ebá jornalista balun fó sai ninia kondisaun no istória moris ne’e iha televizaun (la temi televisaun nia naran) ida, no lori Prezidente Repúblika ho nia espoza haree kedas ninia kondisaun no promote atu fó prezente ba nia. Maibé, tanba pandemia COVID-19 no serka sanitária, prezente ne’e la monu iha nia to’o ohon loron.

“Ha’u sente laran triste tebes ho ida-ne’e. Tanba promete ona mai ha’u, to’o ikus la realiza,” nia dehan ho lian be neineik loos.

Leonito da Costa Carmone moris iha Liquiça-Darulete, 20 dezembru 1986. Nia inan-aman naran João da Costa Carmone (matebian) no Filomena da Silva. Nia kaben ho Teodora Guterres ne’ebé moris iha suku Uatuhako iha 01 janeiru 1995, iha postu administrativu Venilale, Munisipiu Baucau. Sira na’in-rua (2) nia oan mane ida naran naran Umberto da Costa ho idade tinan haat (4).

Leoneto sofre defisiente matan hahú hosi moris mai bainhira nia halo ona otas fulan 10. Iha momentu ne’ebá, família konsege transporta kedas Leonito mai Hospital Referál Liquiça hodi halo tratamentu ba nia matan, maibé doutór sira la konsege kura. Ho nune’e, família deside lori hikas ba Darulete. Maske nia labele haree mundu nia furak maibe família nafatin kuidadu nia to’o idade adultu.

Iha tinan 2000, família simu informasaun katak dotór espesialista hosi Amerika mai iha Timor Leste atu halo tratamentu ba pasiente ne’ebé sofre moras matan nian, nune’e iha familia ida ho naran Fernanda de Jesus kontente tebes no evakua kedas Leonito mai nia rezidénsia iha Comoro, no lori Leonito ba  HNGV hodi halo tratamentu ba nia matan maibé dotór sira la konsege kura.

Nune’e,  família refere ho laran trite lori hikas Leonito ba nia rezidénsia iha suku Darulete, munisípiu Liquisa. Durante ne’e família buka meiu oioin atu bele kura Leonito nia matan maibé esforsu hotu sai saugate. Leonito simu moris ne’e hanesan grasa ida hosi Maromak haraik ba nia. Moris ho nakukun no iha nakukun nia laran deit. Maibé nia sempre iha esperansa nafatin hodi simu realidade ne’ebé mak Maromak haraik ba nia.

Maske nia matan la haree maibé nia lakoi lakon tempu atu hakmatek iha fatin. Nia uza tempu tomak no utiliza nia kbi’it no forsa uitoan ne’ebé mak iha, hodi ajuda nia inan-amana hodi halo servisu uma laran nian hanesan ba kuru bee, tein, hamoos uma laran no seluk tán.

Tempu duir ba oin. Iha tinan 2009, familia hetan informasaun balun katak iha organizasaun balun iha Dili ne’ebé mak halibur ema ho defisiénsia liuliu defisiente matan iha Timor-Leste laran tomak, no loke oportunidade ba defisiente matan sira atu bele asesu ba formasaun ka treinamentu kona ba letra brile no mobilidade stick nian, nune’e bele fasilita defisiente matan sira atu bele asesu ba edukasaun non formál no bele uza stick ka ai-tonka tonka hodi la’o mesak na me’ebé de’it.

Imajen/Espesiál.

Hosi informasaun ne’ebé mak iha, família konsege buka tuir fatin hosi organizasun refere, no konsege hetan duni organizasaun ne’ebé mak halibur ema ho defisiente matan nian naran “East Timor Blind Union (ETBU)” iha Caicoli, atuál Edifisiu MSSI nian. Hafoin ne’e, família fila hikas ba Darulete hodi halo aproximasaun ho nia atu bele mai aprende iha organizasaun refere. Ho kontente, nia aseita mai hamahan aan iha organizasaun “East Timor Blind Union (ETBU)” hodi kontinua asesu ba treinamentu ne’ebé mak organizasaun prepara ba defisiente matan sira.

Nune’e,  iha 14 marsu 2009, responsavel hosi ETBU lori hikas nia hosi Darulete mai kolejiu ETBU nian iha Caicoli, hodi kontinua aprende hakerek letra brile no mobilidade stick. Ho nune’e, nia agradese tebes tanba maske matan la haree buat hotu maibé iha sentimentu ne’ebé mak boot tebes hodi aprende buat barak hosi ETBU hodi kompleta nia moris. 

Hosi ETBU mak hanorin nia oinsá atu bele buka moris ho independente no la dependente ba ema ida, nune’e nia hili dalan hodi halo negósiu atu bele garante nia nesesidade loro-loron nian no bele ajuda mós nia inan faluk ne’ebé oras ne’e hela iha Darulete.

Hosi tinan 2019, nia hahú halo negosiu fa’an sigaru la’o haleu sidade Dili. Maske nia matan la haree, maibé nia esforsu aan nafatin ho ai-tonka (stick) hodi hatadu dalan ba nia atu kontinua hala’o nia negósiu to’o ohin loron.

Jornalista: Nelia Fernandes

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here