Deputadu Joaquim Dos Santos, Imajen Tatoli/Antonio Goncalves.

DILI, 12 maiu 2021 (TATOLI)—Prezidente Komisaun A ne’ebé trata asuntu Justisa no Konstitusionál, Deputadu Joaquim dos Santos ‘Boraluli’, hateten Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) obriga kada tinan-lima tenke hili Prezidente Repúblika foun.

“Vizaun jurídiku, hakarak ka lakohi ne’e obrigatóriu kada tinan-lima tuir Konstituisaun Povu Timor-Leste tenke hili nia prezidente repúblika foun. Iha Konstituisaun dehan hanesan ne’e, Prezidente Repúblika ne’e nia mandatu tinan lima de’it, no nia ezerse mandatu ne’e bainhira Prezidente Repúblika foun toma pose,” Joaquim Boraluli informa ba jornalista sira, iha resintu Parlamentu Nasionál, kuarta ne’e.

Nia hatutan, kuandu seidauk iha Prezidente Repúblika foun, nia sei asegura hela prezidénsia repúblika to’o prezidente foun toma pose.

“Signifika juridikamente Konstituisaun obriga kada tinan lima tenke iha eleisaun. Situasaun bele saida de’it, tenke halo eleisaun, maske ita iha situasaun estadu emerjénsia to’o 2022,” nia dehan.

Maibé bainhira estadu emerjénsia to’o 2022 entaun regulamentu kona-ba prosesu eleisaun ba prezidente repúblika tenke asimila ona ho regra sanitária ne’ebé Ministériu Saúde aplika nune’e realiza eleisaun.

Nia argumenta, ho Konstituisaun RDTL númeru 1, katak soberania haktuur metin iha povu, ne’ebé hala’o soberania ne’e tuir Lei-Inan haruka.

“Ne’e signifika, podér polítiku prezide hosi povu no povu ezerse nia podér ne’e tinan lima dala-ida, rezultadu mak povu hili prezidente no parlamentu. Se nia la ezerse nia podér ne’e entaun Prezidente Repúblika sesante ne’e bele halo servisu internidade (artigu 84 kona-ba substituisaun no interinidade) maibé nia laiha podér absolutu,” Prezidente Komisaun ne’e argumenta.

“Ne’ebé, laiha razaun laiha posibilidade ita atu eleisaun hili prezidente foun. Kualkér situasaun ita bele ajusta maske ita iha situasaun defísil maibé regra ita halo nune’e populasaun bele tuir eleisaun,” Prezidente Komisaun A ne’e subliña.

Tuir Konstituisaun RDTL artigu 75 (elejibilidade), númeru 1 esplika, bele tuir kandidatura ba Prezidente Repúblika  sidadaun timoroan sira-ne’ebé, iha ilas hotu hanesan sidadaun nanis, idade mínimu tinan 35, ho kapasidade di’ak no ne’ebé hetan proposta hosi sidadaun hili-na’in (votante) mínimu na’in rihun lima (5.000).

Nune’e mós númeru 2 hosi artigu ne’e hateten, Prezidente-Repúblika kaer mandatu to’o tinan lima nia laran no ninia knaar ramata wainhira Prezidente foun  simu pose no númeru 3 dehan, Prezidente-Repúblika nia mandatu bele hetan renovasaun dala-ida de’it.

Purtantu Konstituisaun RDTL artigu 77 (simu kna’ar no juramentu), númeru 1 esplika, Prezidente-Repúblika sei simu investidura hosi Prezidente Parlamentu Nasionál nian no simu pose, tuir serimónia públika, iha Deputadu no reprezentante órgaun-soberania sira seluk  ninia oin.

Númeru 2 hosi artigu 77 ne’e mós hatete, Prezidente foun sei simu pose iha loron ikus Prezidente Repúblika tuan ninia mandatu, eh Prezidente nia tuur-fatin mamuk hela karik, Prezidente foun sei simu pose iha loron ualu liutiha loron publikasaun rezultadu eleisaun nian.

Hosi parte Artigu 78 (inkompatibilidade), hateten  Prezidente Repúblika labele iha kargu polítiku seluk eh knaar públiku iha  nivel nasionál no mós, iha kazu seluk, hala’o  knaar privadu.

Entretantu artigu 84 (substituisaun no internidade), númeru 1, esplika bainhira iha impedimentu temporáriu ba Prezidente Repúblika, Prezidente Parlamentu Nasionál mak sei hala’o ninia knaar eh,  ida-ne’e labele karik, ninia substitutu.

Númeru 2 hosi artigu ne’e mensiona, mandatu nu’udar Deputadu hosi Prezidente Parlamentu Nasionál ka ninia substitutu ninian, sei suspende kedas iha tempu ne’ebé Prezidente hala’o, nu’udar substituisaun ka kaer daudaun, Prezidente Repúblika nia knaar.

Númeru 3 hosi artigu 84 ne’e, subliña wainhira nu’udar Prezidente Repúblika, substitutu ka interinu, Deputadu nia knaar sei ema seluk mak kaer, halo tuir rejimentu Parlementu Nasionál nian.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here