Saudozu Nino Konis Santana.

Nia dalan leut/hosi Paitxau/to’o Matebian/hadeer iha Kablaki/to’o Ramelau/kalan iha Leolaku/hafalun funu//. Rai-kidun/nia kakuluk/Tuba-rai/babelun karabina//.

Mate lahó lelir tristeza/rate lahó ai-funan futun/Rai, foho, lalehan, balada fuik/ai-horis husi ai-laran tuan/bee-matan tasi Timór nian/hakmatek ba//. Iha rai Timór/be halo funu/ho lema: halu marau, ciceken naten halufai (funu na’in (asswa’in) hamriik metin halo funu)//.

DILI, 11 marsu 2021 (TATOLI)—Poezia fraze balun iha leten ne’e, sai hanesan reflesaun kmanek ida ba tinan 23 (11 marsu 1998-11 marsu 2021) Saudozu Nino Konis Santana husik hela mundu (mate) hosi ninia luta, domin no esperansa ba Timor-Leste nia ukun rasik-aan.

Imajen/Espesiál.

Iha poezia ne’e nia rohan, iha liafuan Fataluku; “Halu marau, ciceken naten halufai (funu na’in (asswa’in) hamriik metin halo funu) ne’e, nu’udar espiritu luta hosi Saudozu Nino Konis Santa nian nunka mate to’o ohin loron. Maske Saudozu Konis Santana mate tiha ona no husik nia família no timoroan hotu maibé husik hela memória lubun ida-ne’ebé sura la nahas hosi jerasaun ba jearsaun.

Memória pasada hosi Saudozu Nino Konis Santana ne’ebé nunka atu mate mak memória ne’ebé nia husik hela liuhosi liafuan sira-ne’ebé hateten; “Imi keta tanis ba ami-nia mate. Tanba ho ami-nia mate mak fó moris ba nasaun ne’e no imi keta laran susar ba ami-nia terus. Tanba, ho ami-nia terus fó felisidade ba povu ne’e”.

Memória liafuan kmanek hosi Saudozu Antoninho Sanatana “Nino Konis Santana” ne’ebé moris iha povasaun Veru, Suku Tutuala, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautém, iha loron 12 fulan janeiru tinan 1957 ne’e, reprezenta duni ninia luta ba libertasaun patria no povu Timor-Leste hosi tauk ida atan nian.

Istória Luta

Imajen/Espesiál.

Nino Konis Santa nu’udar oan datoluk (3) hosi inan-aman Ze-Makar (matebian) no Poko-Tana ne’e, hahú envolve iha organizasaun juventude FRETILIN bainhira sei hala’o nia estudu iha Eskola Kanto Resende. Konis Santana hahú ativu iha politika iha 1975 nu’udar delegadu UNETIM no hahú kaer kilat hodi kontra okupasaun ilegal Indonézia nian iha 1977. Tanba hahí prinsípiu ukun rasik aan be kle’an mak iha tinan 1977-1979, nia asume kargu nu’udar Delegadu Komisariu (DK) iha setor Ponta-Leste.

Hafoin hulan responsabilidade boot ne’e iha nia kbaas, eis estudante Kolejiu São João Bosco Fuiloro-Lautém ne’e hetan kapturasaun hosi timoroan maluk ne’ebé servisu ho militár Indonésia. Maibé, Konis Santana nunka hanoin atu rende ba kualker inimigu, no nia konsege halai fila-fali ba ai-laran hamutuk ho gerrileiru sira seluk hodi kontinua luta no luta nafatin. 

Maske, Konis Santana mate iha situasaun ida hela de’it tinan ida (1) Timor-Leste atu hetan independénsia no la konsege partisipa funu ida-ne’e to’o nia rohan, Quinamoko-oan ne’e deside husik familia tomak iha Tutuala-Lospalos hodi kumpre misaun funu nian hodi organiza funu iha Rejiaun IV (parte loromonu) to’o nia hakotu iis iha Mertutu-Ermera, iha loron 11 Marsu 1998.

Quinamoko-oan ne’ebé hanesan “Halu marau, ciceken naten halufai” (funu na’in [asswa’in] hamriik metin halo funu) ne’e, antes lidera Rejiaun IV iha Mertutu-Ermera, nia envolve aan iha organizasaun Popular da Juventude de Timor (OPJT) sai nu’udar responsavel no iha 1979-1980 sai hanesan Asistente Politiku iha rejiaun Talisma. Bainhira, iha 1981-1983 iha konferensia kuadru rezistensia sai hanesan delegadu Partidu FRETILIN ne’ebé koloka iha treseiru kompañia hosi primeiru Brigada Vermelha.

Fataluku-oan ne’ebé uluk estuda iha Primeiru Siklu iha Eskola Pre-Sekundária Katolika Baucau ne’e, iha tinan 1983-1991, assume kargu nu’udar Komisariu Politiku iha Rejiaun militár sentrál, NAKROMAN, hafoin kuadru rezistensia sira mate barak iha “Operasaun Kikis”.

Bainhira Vise Sekretariu do Conselho Diretiva da FRETILIN (CDF) Mau Hudu Ran Kadalak hetan kapturasaun iha 1991, asswa’in hamriik metin halo funu ne’e, asume kargu nu’udar Komisariu Polítiku Militár no sai mós Vise-Sekretariu do Conselho Diretiva da FRETILIN (CDF) iha 1991-1993.

Quinamoko-oan ne’ebé kuñesidu hanesan ema ida-ne’ebé brani no onestu ne’e, hanesan komandante ida-ne’ebé preokupa tebes ba situasaun Politiku Militar Gerrileiru nian iha ai-laran. Tanba ida-ne’e, nia konsege asume kargu haat importante hafoin Komandante das Falintil, Kay Rala Xanana Gusmao hetan kapturasaun hosi militár Indonézia iha 1992 no Má Huno Builerek Karatayano mós kaptura iha 1993.

Kargu hirak ne’e mak hanesan; Xefe do Konsellu Politiku Militar, Orgaun Komanda Luta ne’ebé faz parte husi Estadu Maior das Falintil no Konsellu Dirativa da Fretilin, Sekretariu do Konsellu Diretiva da FRETILIN kargu ne’ebé Máu Huno Bulerek Karatayano assume molok despartidarizasaun FALINTIL husi FRETILIN iha 1987, Sekretariu do Konsellu Ezekutivu da Luta Frente Armada (CEL/FA) no Sekretariu do Komite Ezekutivu da Luta Frente Klandestina (CEL/FC), hafoin Kery Laran Sabala’e lakon, to’o nia sakrifika ninia vida tomak ba luta ida ne’e—mate iha ninia subar fatin Mertutu-Ermera.

Saudozu Nino Konis Santana (liman kuana) no atuál Deputadu FRETILIN, José Agostinho “Somotxo” (liman karuk). Imajen/Espesiál.

“Konis Santana lider ida-ne’ebé iha prinsipiu da luta, kumpre orden, onestu no brani hodi sakrifika nia vida tomak ba rai doben Timor-Leste atu hetan Ukun Rasik Aan. Konis Santana mós preokupa tebes ho ninia responsabildade nu’udar lider rezistésia. Ne’eduni, tempu tomak entrega ba serbisu rezisténsia nian. Buka ligasaun iha rai-laran no rai-li’ur hodi bele hetan apoiu ba luta ida-ne’e,” Sekretáriu Rejiaun IV, José Agostinho Sequeira “Somotxo” hateten hodi fó sasin ba Saudozu Nino Konis Santana nia luta ba libertasaun nasionál.

Memória ida hosi Saudozu Nino Konis Santana ne’ebé nunka mate iha Somotxo ninia memória mak kona-ba Konis Santana nia luta iha funu ida-ne’ebé ho “domin” no “esperansa”, liuhosi Konis Santana nia liuafuan sira-ne’ebé Somotxo hanoin hetan no haktuir;

“Ita ne’e luta para ba mate, hodi joven sira moris fali hamriik iha ita nia fatin. Se ita la mate, ita nia sorte. Maibe, kuandu ita mate, ita fó korajen nafatin ba ita-nia joven sira no populasaun sira labele husik funu ne’e lakon de’it. Maibé, oinsá bele lori rai doben ida ne’e moris hanesan nasaun sira seluk iha mundu. Ne’e duni, se ita hakarak halo funu, ita tenki mate, terus hafoin bele atinje ita nia objetivu”.

(Artigu ida-ne’e elabora hosi lia-hun [fonte] oioin, hodi hanoin fali saudozu Nino Konis Santana nia mate).

Jornalista: Osória Marques 

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here