Jestora Restaurante Uma Lafatik, Novi Sang. Imajen/Espesiál

“Uma Lafatik loke ne’e ha’u osan laiha. Saida mak ha’u halo? Osan iha, ha’u hola ha’u-nia sasán uitoan-uitoan rai iha uma, hola lafatik, hola tudik, la’ós sasán kompletu ona maibé sasán báziku ne’ebé mak ami iha atu loke restaurante. Ha’u hahú kedas hosi ne’e”.

 DILI, 11 marsu 2021 (TATOLI)–Joven no feto maluk sira, karik hakarak halo buat ruma la presiza ta’uk. Se iha intensaun hakarak halo buat ruma, halo. Bainhira monu hamriik filafali. Bainhira la hetan buat ruma tuir ita hakarak, ne’e esperiénsia ida ne’ebé mak labele sosa ho osan.

Feto maluk sira, labele serbisu tuir situasaun ne’ebé mak iha. Bainhira situasaun a’at ka difísil ruma, halo oinsá uza fali situasaun ne’e sai buat di’ak ida hanesan; dever feto nian ida mak iha dapur (koziña) te’in. Te’in ne’e bele sai fali hobby ka preferénsia ida hodi halo mudansa ba moris.

Versu no estrofe rua hosi fraze sira leten ne’e nu’udar mensajen no reflesaun kmanek ida hosi Jestora restaurante Uma Lafatik, Novi Sang, ba foinsa’e liliu feto sira bele banati tuir iha moris lorloron, ne’ebé mak nia hato’o liuhosi entrevista ho Jornalista Agência TATOLI iha Uma Lafatik, Bairro Formosa, Dili, foin lalais ne’e.

Nia hato’o mensajen ne’e refleta hosi nia esperiénsia moris ne’ebé mak nia iha to’o bele estabelese no loke Restaurante Uma Lafatik ne’e. Katak, iha família, nia nu’udar oan feto boot tanba ne’e nia dever ida mak te’in ba nia família sira. Nune’e, hosi tempu ba tempu, te’in ne’e sai tiha preferénsia ida no ikusmai ho preferénsia ne’e uza hodi halo mudansa ba moris.

“Iha tempu ne’ebá ha’u mak primeira filha (oan feto bo’ot), hakarak ka lakohi, ida ne’e sai ha’u-nia dever atu te’in ba ha’u nia família sira. Hosi ne’eba kedas ha’u komesa te’in i ha’u lahatene oinsá hosi dever sai fali ha’u nia hobby, entaun hosi hobby ida ne’e halo ha’u komesa kreativu no nunka para,” Novi Sang ho idade 27 ne’e haktuir kona-ba nia jornada moris.

Kreatividade ne’ebé Novi iha, ohin loron, nia sai na’in ba Restaurante Uma Lafatik. Feto foinsa’e timor-oan ne’e hato’o kronolojia katak Uma Lafatik ne’e hahú loke iha tinan 2020 iha Bebora. Maibé, momentu ne’ebá iha difikuldade oioin ne’ebé satán nia “mehi”.

Dezafiu sira ne’e mak hanesan orsamentu la sustentável hodi hola materiál koziña nian no seluktan hanesan lafatik, tudik no nesesidade bázika sira ne’ebé sei utiliza iha nia restaurante bainhira funsiona.

“Uma Lafatik loke ne’e ha’u osan laiha. Saida mak ha’u halo? Osan iha, ha’u hola ha’u-nia sasán uitoan-uitoan rai iha uma; hola lafatik, hola tudik, la’ós sasán kompletu ona maibé sasán báziku ne’ebé mak ami iha atu loke restaurante. Ha’u hahú kedas hosi ne’e”.

Depois iha momentu ne’e, ha’u halo promosaun. Ha’u la espera katak ema bele mai barak hanesan ne’e. Parese ema haree ba konseitu ne’ebé iha Lafatik mak hodi ema gosta mai,” Novi konta tuir.

Nia hatutan, estrañu liután bainhira ema hahú nadodon ba Uma Lafatik, tan la sufisiente nia funsionáriu ba empresta tan viziñu balun nia sana elétriku (rice cooker). To’o, nia inan rasik hasee: “Sá emprezáriu ida mak hola sasán haknauk-haknauk hanesan ne’e,” Novi konta tuir ho hamnasa hodi relembra nia memória, hanoin hikas nia inan nia liafuan.

“Ama haree de’it sá to’o loron ida ha’u-nia restaurante bele ba oin. To’o ohin loron mós nia (ha’u-nia ama) doko ulun (apresia) de’it tanba buat sira ne’e la’o duni. Buat sira ne’ebé ha’u halo ne’e la’ós mai hanesan ne’e kedan; hosi neneik-neneik. Parese tanba ita halo ho laran no hakarak duni ba oin entaun nia rezultadu di’ak,” nia hatutan.

 Água mole, pedra dura, tanto baté até que furra (Bee sulin, fatuk to’os, baku beibeik to’o fura). Katak presiza persisténsia atu to’o objetivu. Ditadu populár portugés ida ne’e refleta mós ba esforsu joven feto ne’e. Basá, maske ho difikuldade ne’ebé mak iha maibé ikusmai bele loke Uma Lafatik rua: ida iha Bairro Formosa, ida iha Rotunda Mandarin no tuir planu sei loke tan ida iha Balide, Dili.

Uma Lafatik ne’ebé lokaliza iha Bairro Formosa ne’e, tuir feto foinsa’e emprendora ne’e katak antes ne’e loke iha Bebora maibé fulan tolu de’it tenke taka fali tanba kompaña balun halo konstrusaun iha Mota Maloa nian, ke’e rai-rahun hodi taka dalan ho ida ne’e konsumidór sira labele ba Uma Lafatik ne’e, no nia foti desizaun taka no buka fali fatin seluk. Nune’e, konsege hetan fali fatin iha Bairro Formosa nian.

“Liutiha fulan rua ha’u hetan fali fatin ida ne’e no mai fali iha ne’e graças a Deus fatin ema nakonu hela de’it, ha’u bele hetan fali osan, tanba ha’u ema ne’ebé gosta investe, entaun saida mak ha’u hetan hosi ne’e ha’u investe fali ba iha fatin Mandarin. Agora daudaun fatin Mandarin ho fatin ida ne’e mak investe fali ba iha fatin Balide,” Jestora foinsa’e ne’e haktuir ho hamnasa-midar.

Loron ba loron. Kalan ba kalan. Semana ba fulan no tinan. Uma Lafatik sai fatin ida ba han no hemu, mesak ka ho família. Nune’e, halo Uma Lafatik kolleta “sorte”; hetan rendimentu.

Rendimentu  kada loron hetan iha negósiu Uma Lafatik fatin rua ne’e tuun liu mak $200 no sa’e liu bele to’o $600. Funsionáriu  ka ema sira ne’ebé servisu iha Uma Lafatik ne’e hamutuk na’in 17 (mane na’in 7, o feto na’in 10). “Uma Lafatik Formosa nian loke iha tuku 11:00 loron no taka iha oras 09:00 kalan no Uma Lafatik Mandarin loke iha oras 11:00 loron no taka iha 11:00 kalan, hahú hosi segunda to’o sábadu no domingu deskansa”.

Emprendedora  Novi, naran kumpletu mak Francisca Freitas Sang. Nia moris iha Dili, iha loron 20 janeiru 1994. Novi nu’udar “murak mean” ida hosi kazál, Jaimé Sang (51) hosi munisípiu Liquiçá, ne’ebé koñesidu mós ho Ho Iso, Lara Iso (neon ida, laran ida), uma-lisan Baura no Vitalia Freitas (49) hosi munisípiu Lautém, uma-lisan Bauro.

Novi nia aman nu’udar negosiante ida, fa’an kioske dezde uluk to’o agora, fa’an ikan, fa’an tomate no produtu seluktan ne’ebé mak iha no bele fa’an. Enkuantu, nia inan nu’udar Dona da casa.

Novi nia inan-aman, oras ne’e daudaun, hela iha munísipiu Dili, postu administrativu Vera Cruz, suku Motael, aldeia Bee-dalan.

Francisca Freitas Sang nia tinan agora 27 ho zodiáku ka fitun Aquarius, hela fatin Bidau-Massaur. Nia nu’udar oan feto boot hosi maun-alin na’in lima; feto na’in 3, mane na’in 2.

Jerasaun Liquiçá no Lautém ne’e, nu’udar graduada ida hosi Korea University iha área Business Administration, iha tinan 2019.

Novi nia karaktér mak “nervozu” lais, liuliu bainhira halo serbisu ruma. Karakter ida ne’e, tuir nia, forma bainhira sei hala’o nia estudu iha Korea tanba iha ne’ebá ejize ema hotu serbisu lalais. Ho ida ne’e, bainhira fila mai Timor-Leste nia toman ona ho esperiénsia ida ne’e. Iha Korea, Novi dehan serbisu pontuál no ema valoriza tempu.

Novi nia preferénsia mak te’in, dansa tradisionál, kuda ai-funan, kuda modo no aifuan sira. Nia ema ne’ebé gosta lee livru. Livru ne’ebé sai nia preferidu mak Paulo Coelho, pedagogu brazileiru. Novi nia kór favoritu mak metan no mutin no animál ne’ebé gosta haki’ak mak Asu no Busa.

Kona-ba edukasaun ka abilitasaun literária, emprendedora foinsa’e, Francisca Freitas Sang “Novi” hahú koñese letra no hatene sura mak iha eskola Pré-primária no Ensinu Báziku nú. 04 Bairo-Pité, hahú 2001 no ramata iha 2006.

Iha ensinu báziku Novi la hosik le’et tempu no oportunidade. Iha otas labarik maibé ativu tebes iha atividade esktra-kurrikulár sira hanesan hanesan Kursu Komputadór, Kursu Lian Ingleza, Kursu Lian Portugés, tuir grupu dansa no kanta iha MAC (Movimento das Crianças Unidas).

Bainhira hotu iha ensinu báziku, nia kontinua Pré-Sekundaria iha Colégio Paulo VI, iha 2007 no ramata iha 2009. Sekundária iha Eskola iha Colégio São José Balide iha tinan 2010 ramata iha 2012.

Iha ensinu pré-sekundária no sekundária, Novi nia tempu sira mós la hosik “mamuk” de’it maibé envolve mós iha Grupu Le-Ziaval.

Hafoin ramata sekundária, Novi kontinua nia estudu iha Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL), iha Fakuldade Direitu, Departamentu Direitu Jerál maibé eskola tinan ida de’it (2012) tanba iha 2013 nia hetan bolsa estudu hosi Korea Sul.

Iha inísiu 2014, Novi ba Korea Sul hodi kontinua nia estudu iha ensinu superiór durante tinan lima. Iha Korea, 2014 to’o 2015, Novi tuir kursu intensivu lian Korea nian, hafoin iha 2015 hahú eskola iha Korea University, estuda iha área Bussiness Administration no gradua iha tinan 2019.

Bainhira ramata estudu iha estabelesimentu ensinu koreanu ne’e, tuir Novi katak sei hela tan durante fulan neen iha nasaun ne’ebé koñesidu ho Ginseng ne’e hodi buka esperiénsia.

Iha ne’ebá, serbisu ajuda iha embaixada no tempu parsiál (parte tempu) nia buka esperiénsia serbisu iha restaurante hanesan waitress, ajuda iha koziña, bartender (empregada bar nian), barrista, dalaruma mós sai hanesan interpretadór no tradutór ba dokumentu no lian no oportunidade saida de’it sempre foti hodi aumenta esperiénsia.

Novi haktuir, esperiénsia ne’ebé nia hetan iha ema nia rain diferente tebes, la’ós de’it iha nível akadémika nian maibé mós iha serbisu tanba ema Korea sira halo serbisu ho lais no perfeitu. Valór ba sira mak tempu. Bainhira halo serbisu tenke serbisu, laiha dekansa no halo buat ki’ik ida de’it ne’e sai hanesan problema bo’ot ida.

Nune’e, ho esperiénsia ne’ebé nia hetan, bele aprende no oinsá atu hadi’a maneira de ser, hadi’a karáter ka hahalok no oinsá atu jere tempu.

Jornalista: Natalino Costa

Editora: Julia Chatarina

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here