Hermínio Maria dos Santos suru rai-henek iha Mota Comoro. Imajen TATOLI/Arminda Fonseca.

DILI, 06 marsu 2021 (TATOLI)—Otas nakaras. Maibé sei iha kbiit habai aan iha loromatan nia okos. Liman kaer hela kanuru-boot hodi suru no piñera rai-henek. Xapeo metan makerek doku netik nia babotok. Kosar-been sulin habokon nia isin. Dala ruma nia hamriik tonka knotak hodi hateke ba loromatan. Nia dada iis hodi lori nia liman kuana hamoos kosar-been iha nia kanuruk.

“Ah, ha’u moras hela maibé ha’u tenke mai kaer servisu hodi suru no piñera rai-henek hodi hatutan moris. Moras bele moras, suru nafatin rai-henek,” Hermínio Maria dos Santos, idade 76, hateten ba Agência TATOLI iha Mota Comoro, Aldeia Mate Lahotu, Suku Madohi, Postu Administrativu Don Aleixo, Dili, bainhira nia suru hela rai-henek iha loron manas boot maizumenus tuku 13h30, foin lalais ne’e.

Suru rai-henek iha mota laran hanesan ninia profisaun ida. Nia hahú suru rai-henek ne’e hahú hosi tinan 2006 to’o ohin loron. Nia dehan, tanba otas nakaras ona, dalaruma nia suru rai-henek to’o semana ida ho balun mak foin piñera rai-henek ba kamioneta ida-nian.

“Ha’u sente la serbisu ne’’e ladi’ak. Tanba moris loro-loron nian ne’e sé mak atu fó ita han. Tanba ne’e mak ha’u piñera rai-henek halimar to’o semana ida ka ho balun mak foin tula kamioneta ida. Dalaruma ha’u mesak labele tula ba kamioneta, entaun hosi maluk sira-ne’ebé ami serbisu besik malu ne’e mai ajuda ha’u mak lori tula ba kamioneta,” nia dehan ho oin triste.

Loron manas, hanas fatuk no hanas ai. Iha Mota Comoro, anin foho Manleu nian hakmatek. Nune’e mós, hosi Gruta Comoro, laletek aas be Estatua João Paulo II nian hamriik ba mós hakmatek. Anin tasi be huu hosi illa Ataúro mós sai sasin.

Hermínio Maria dos Santos suru rai-henek iha Mota Comoro. Imajen TATOLI/Arminda Fonseca.

Iha lalehan ne’e nia okos, iha Mota Comoro laran, Hermínio dehan, dalabarak ne’e nia mai suru rai-henek loron ida uituan de’it tanba mai iha meiu-dia no serbisu tuir mós kondisaun moras ne’ebé mak nia hetan, serbisu oras ida ka rua sente kolen nia deskansa ona tanba idade ne’ebé boot, 75, ne’e forsa la hanesan uluk, kolen lalais.

“Maske serbisu ida ne’e mós la permite ba ha’u-nia saúde atu halo, maibé ita mós labele garantia de’it bá ita-nia oan sira tanba sira mós iha oan. Depois situasaun hanesan ne’e, labarik sira buka osan la hetan tanba ne’e ita mós tenke kompreende serbisu; labele tuur de’it tanba sira mós osan laiha, ita mós laiha ne’e, oinsa,” nia hateten.

Hermínio Maria dos Santos haktuir, rai-henek ne’ebé nia piñera ne’e númeru dois kada kamioneta ida ho folin $25. “Osan uitoan ne’e mak hetan hodi ajuda labarik sira-nia eskola no bá atividade uma laran,” nia haktuir.

Nu’udar aman, katuas ho otas 75 ne’e, iha oan na’in hitu; mane rua, feto lima. Oan mane na’in rua ne’e, ida eskola iha Colégio São Miguel (CSM), ida seluk São Pedro maibé ramata ona. Maske nune’e, tan kondisaun ekonomia família, osan laiha, entaun agora ajuda fali nia aman, Hermínio Maria dos Santos, suru rai-henek iha mota Comoro, to’o agora.

Feto na’in rua mak forma ona uma-kain, seluk la eskola. “Dalaruma oan feto sira-ne’e iha osan fó. Maibé, tuir nesesidade no forsa, tanba sira mós forma ona uma-kain; haree bá nia moris loro-loron no mós sira-nia oan,” nia dehan.

Enkuantu, Hermínio nia kaben iha uma de’it hein bei-oan sira. Sira rua, hela iha Beto Timur.

Bainhira entrevista, Hermínio suru no piñera hela rai-henek. Iis boot. Kolen. Hamriik iha loron manas laran, suru no kontinua piñera rai-henek. Hariis kosar-been. Forsa laiha. La’ós tan de’it idade ne’ebé 75 ona maibé tan moras. Rai-henek butuk ida, tuir nia, suru no piñera besik loron lima ona maibé seidauk barak.

Hermínio Maria dos Santos haktuir katak antes moras nia serbisu nu’udar badaen, iha projetu sira hanesan konstrusaun no seluktan. Maibé, tan kondisaun saúde ikus mai nia tenke para.

“Moras mane nian,” nia dehan hodi hamoos kosar-been.

Moras ne’ebé afeta ba nia kondisaun ne’e, sai razaun fundamentál ida ba Hermínio hodi la kontinua nu’udar “liman-badaen” iha obra ka konstrusaun sira.

“Uluk hanesan mós badaen, serbisu tuir projetu no depois hetan moras mane nian, halo operasaun, tanba ida-ne’e kondisaun la permite atu kaer serbisu todan ho nune’e la tuir tan projetu. Moras ne’e di’ak, ha’u kontinua fali suru rai-henek iha mota laran,” nia haktuir kona-ba nia kronolojia.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here