Imajen/Espesiál.

Redasaun: Iha komemorasaun loron Konsulta Populár ba dala-21 (20 agostu 1999-20 agostu 2020) ne’e, Agência TATOLI sei haklaken no hasasin hikas timoroan sira-nia luta ba libertasaun nasionál liuliu involvimentu universitáriu sira iha rai-laran, oinsá mak sira hamriik homan-liman hamutuk luta atu povu Timor-Leste bele hili sira-nia destinu rasik ho loloos liuhosi Konsulta Populár (referendu) 1999.

DILI, 19 agostu 2020 (TATOLI)—Partisipasaun organizasaun estudantil Dewan Solidaritas Mahasiswa Timor Timur DSMTT) ba prosesu luta libertasaun nasionál to’o 30 agostu 1999 ho luta koletiva hosi estudante universitáriu sira.

Atu hatene partisipasaun organizasaun estundantíl ne’e hahú hosi ezisténsia to’o loron 30 agostu 1999, Jornalista Agência TATOLI (JAT), Evaristo Soares Martins, entrevista ho Eis-Koordenadór Jerál Dewan Solidaritas Mahasiswa Timor Timur (DSMTT), Antero Bendito da Silva, iha nia knaar fatin UNTL, Caicoli, Dili, segunda (24 agostu 2020).

Oinsá organizasaun estudantil Dewan Solidaritas Mahasiswa Timor Timur (DSMTT) nia involvimentu iha prosesu luta to’o loron 30 agostu 1999?

Antero Bendito.Imajen Antonio Goncalves

Ami-nia partisipasaun koletiva nu’udar organizasaun estundantil hahú iha kampus Universidade Timor-Timur depois maka alastra ba politekniku depois ba ensinu superiór sira seluk ne’ebé maka momentu ne’ebá hanesan Institutut Pastoral Indonesia (IPI) ba iha Sekolah Tinggi Ilmu Ekonomia (STIE) depois ba iha Akademi Kesehatan (AKPER) nomos International Patient Safety Goal (IPSG) ka Keselamatan Pasien di Rumah Sakit. Depois la kleur movimentu ne’e ami ko’alia kona-ba referendu nian katak referendu ne’e maka dalan di’ak atu buka solusaun permanente futuru ba kestaun, ba autodeterminasaun povu maubere nian.

Nune’e momentu ne’e alastra no la’o depois espalla ba estudante sira iha Ensinu Sekundária sira depois envolve joven sira iha bairu-bairu, juventude sira-ne’ebé organizadu hanesan juventude klandestina sira depois ba forsa armada frente polítika interna depois ikus mai CNRT.

CNRT nu’udar orgaun másimu soberanu ba rezisténsia lidera hosi maun boot Kay Rala Xanana Gusmão no mós ami hetan apoia internasionál sira inklui Organizasaun Nasaun Unida (ONU), ami ba tuir reuniaun ida iha Baucau 19 jullu 1998, ne’ebé ami hato’o proposta kona-ba faze mudansa atu to’o ba iha referendu. Oinsá atu hasai forsa Indonézia hosi Timor depois libertasaun ba prezensa Organizasaun Nasoens Unida depois libertasaun ba prizioneiru polítiku sira no ami mós hetan apoiu hosi solidaridade internasionál sira-ne’ebé tinan barak luta ba indepedénsia. Entre apoiu sira-ne’e, ami hetan hosi estudante festival ida-ne’ebé realiza iha Norwegia, ne’ebé momentu ne’e konstitui hosi 101 nasaun envolve joven sira hosi nasaun seluk. Entaun ami-nia movimentu ne’e duni no kria kondisaun ida ne’ebé pasífiku.

Kria kondisaun pasífiku ida oinsá?

Ami Kria kondisaun pasífiku ne’e, timoroan sira-nia rezisténsia dezde ita kaer kilat hasoru bapa ne’e ami mós iha mentalidade ida pasífiku tanba joven sira disiplina, organizada, hatudu ita-nia maturidade katak buat ida ema bolu perang saudara (funu sivil) timoroan ho timoroan hasoru malu ne’e, ema maka halo. Tanba ita de’it la hsoru malu tanba ne’e maka ita pasífika ita-nia aan ida-ne’e maka ami-nia kontribuisaun dala-uluk.

Daruak, ami kontribuisaun interna de’it proposta konkreta oinsá maka bele to’o ba referendu, vizaun hakarak ita ukun-aan. Depois, seluk fali ami mobiliza mós populasaun, iha distritu sira ami-nia ema ba to’o suku sira halo dor to dor (hosi odamatan ba odamatan) kria estudante sira-ne’e depois maka mobiliza populasaun. Ida-ne’e movimentu estraordináriu tanba hetan apoia hosi lideransa timoroan nia polítiku até Indonézia sira mós la konsege hapara ami.

Luta iha ai-laran no luta iha vila-laran, iha diferénsia ka lae?

Ita kuandu mai sidade hanesan ita tama iha prizaun, ita livre liu iha ai-laran duke ita mai vila-laran. Tanba, Indonézia sira koloka sira-nia militár haleu iha aldeia no suku sira hotu. Iha sidade laran, sira halo chek point (pasa revista) fatin hotu-hotu. No, sira-nia militár, hahú hosi administradór no estrutura estadu nian sira-ne’e, ita totalmente moris iha prizaun. Povu hotu iha Timor moris iha prizaun. Tanba ne’e, ami lakohi situasaun ne’e atu kontinua.

Signifika influénsia povu vila laran hasoru obstákulu boot liu luta iha ai-laran?

Klaru, ita hotu sira iha foho mós hasoru problema. Ita, iha sidade ne’e mós iha problema. Ami adota iha-ne’e bolu buat ida naran “gerilla urbana” hodi halo polítiku maibé aprende mós gerilla militár to’o momentu funu ne’e sei naruk karik, ita ba iha foho ajuda ita-nia inan-aman sira-ne’ebé funu iha ai-laran.

Iha sidade mós problema. Tanba, iha sidade ita laiha kilat, ita uza ita-nia kakutak, sentimentu, no atu ko’alia di’ak ho ema depois iha kotuk halo polítiku. Ita hakerek karta halo demonstrasaun no dala ruma ita hateten ba Indonézia sira dehan, “Imi, ita viziñu tanba sá imi mai ukun ami. Ami direitu ba indepedénsia”.

Ita ko’alia ba sira maibé kuandu kolega sira-ne’ebé iha prizaun ko’alia nakloke ba sira. Maibé, ita hatene sira oho ema barak no timoroan sira hetan torturasaun oin-oin. Ida-ne’e, akontese ba kolega sira-ne’ebé sofre to’o ohin loron ita hetan independénsia.

Nu’udár líder estudantíl iha rai laran, ita-boot sira aplika sá estratéjia hodi konvense timoroan sira ne’ebé hela hamutuk iha Indonézia nia leet no mós oinsá mak atu asegura kualkér asaun molok to’o iha 30 agostu 1999?

Ami iha esperiénsia, ezemplu uluk ne’e ami-nia kolega ida naran Augusto Gama “Teki” uluk ne’e ema 80 itál. Dalaruma estudante sira halo karta hakerek karta uza ema seluk nia naran. Ezemplu, lider balu pro-otonomia balu sira-nia naran ne’e militár indonézia sira ba haree sira-nia naran maka iha ne’ebá maibé la’os sira maka hakerek. Ema seluk maka hakerek depois mak tau sira-nia naran haruka ba ema seluk. Entaun, sira deskonfia malu.

Imajen/Espesiál.

Ha’u ko’alia maka iha faze ikus ne’e. Iha momentu 1998 ne’e, ami kria loby dehan halo asaun iha distritu. Ami-nia ema ne’e ba hasoru koronél, polísia sira-ne’e labele tiru ami-nia estudante sira. Imi hatene katak Indonézia iha demokrasia, imi hatene katak sedu ka tarde sei hili indepedénsia. Ita sei sai viziñu maka opsaun di’ak liu, ne’ebé labele tiru sira, husik sira la’o sira nian. Maibé ida-ne’e la’ós ema hotu-hotu hatene.

Balu netraliza sira-nia pozisaun. Pelumenus, sira labele envolve violénsia hasoru sira, atu nune’e sira mobiliza kilat tún ba ataka direta ne’e. Entaun, sira mós iha situasaun ida-ne’e hanoin katak loos duni aban bainrua Timor ukun-aan mós ita-nian hotu. Entaun, iha situasaun ida-ne’e, dúvida ba sira-nia pozisaun. Depois sira labele halo atake makaas ba estudante sira.

Militár iha ita-nia rai (Timor-Leste) ne’e barak no timoroan ne’ebé inklina iha militár ne’ebé lidera mós barak. Entaun, militár timoroan la kontrola. Sira mós tauk kuandu tuir bapa mak tiru fali ita entaun bapa tiru sira. Situasaaun ida-ne’e mak ha’u hanoin akontese iha faze últimu. Ne’ebé, timoroan balu agora para iha Kupang (Kupaun) ne’ebá maibé uluk ne’e sira dehan bolu labarik joven sira-ne’e imi la ba, maibé ami katuas ne’e ami kaer metin ami-nia integrasaun ne’e.

Iha biban ne’ebá, oinsá mak ita-boot sira bele halo sensibilizasaun ba povu atu vota ba independénsia iha Konsulta Populár, 30 agostu 1999 ne’e?

Dahuluk mak ami tau dehan katak vizaun referendu ne’e hanesan estratéjiku nian di’ak liu adota depois Timor bele to’o nia independénsia. Referendu ne’e maka povu ne’e bele partisipa depois bele deside kona-ba futuru Timor ninian ne’ebé maka di’ak liu ba povu.

Depois estratéjia ne’e mak ohin ha’u dehan, ami kria movimentu espalla hahú hosi kampus ida-ne’e depois hosi UNTIL maka espalla ba universidade sira seluk liu-liu depois ba klandestina. Entaun, hetan apoiu tanba buat ne’ebé ami halo ne’e iha momentu ne’ebé kritiku, mudansa iha Indonézia. Depois, ami universidade sai hatudu disiplina halibur organizasaun, hatudu vizasun ho responsabilidade. Entaun, hetan apoiu hosi ita-nia povu, lidér sira, forsa armada, entaun ita-nia estudante forte.

Nune’e, ami halo diálogu hasoru malu ho ita-nia lidér sira hanesan Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão, ami ba vizita Xanana iha prizaun Cipinang-Jakarta-Indonézia. Ha’u rasik ba vizita Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão dala lima ka neen hanesan ne’e, iha Cipinang no Palembang hodi rona, no mós hato’o buat balu ne’ebé ami halo iha-ne’e. Maun Boot Xanana Gusmão dehan, “Tenke uza kakutak no matenek”.

Ida-ne’e hanesan unidade asaun. Depois ida-ne’e, pontu ida-ne’ebé ami halo estudante momentu ne’ebá ne’e forte no ami mós uza ami-nia matenek saida maka ami hetan uitoan hosi Indonézia. Aami uza ida-ne’e, atu organiza no mobiliza ita-nia kolega estudante sira no diskute ho povu haree Timor-Leste ida mai (loron aban) di’ak liu.

Hela de’it loron balun ita sei selebra loron Konsulta Populár ba dala-21, oinsá ita boot nia oservasaun ba prosesu tomak ne’ebé la’o iha ita-nia rain?

Ne’e iha estudante jerasaun foun no agora daudaun ne’e estudante sira organiza-aan kuaze semana hirak kotuk ba ne’e, atu halo análize ida hodi responde ba pergunta ne’ebé ita boot husu mai ne’e. Oinsá depois tinan 20 Indonézia sai hosi ita-nia rai ne’e, ita-nia situasaun moris governasaun ne’e la’o halo nusá?

Ida-ne’e maka ami mós hakarak haree enkuantu ha’u-nia prespetiva ha’u haree katak Governu agora ne’e iha sistema krize ida-ne’ebé totál ba parte ema bolu dehan iniriente krize ida-ne’ebé naturál ba sistema demokrasia ne’ebé ita adota iha ita-nia rain.

Ne’ebé, ezemplu iha eleisaun hirak liu ba to’o mai foin daudaun ne’e, partidu ida-ne’ebé manán maioria absoluta ka maiória simples para fó nia maturidade no podér atu governa. Ida-ne’e problema tanba multipartidarizmu fahe tiha votu ne’e ba ema no partidu barak depois la konsege entaun ita iha krize ida-ne’e.

Imajen/Espesiál.

Nune’e koligasaun sira mai ne’e tenke invez partidu ida mai ho partidu rua, tolu no haat entaun nia interese ne’e mós ema lakohi konsege intende. Buat ida podér ho étika la konsege komprende. Ha’u hanoin polítiku ne’e dominante ho podér polítiku. Hakarak ha’u maka ukun ida-ne’e ho ida-ne’e interese ekonómiku. Étika buat ida-ne’ebé ko’alia kona-ba justisa sosiál. Kuidadu ba ita-nia ema sira no kuidadu ita-nia rai, ita-nia ekolójia no mundu, kultura no ita-nia povu.

Até ema balu harii partidu maibé nia laiha koñesimentu partidu polítiku. Laiha koñesimentu ida-ne’e to’o arte marsiál sira mós harii partidu polítiku. Laiha responsabilidade. Ita presiza kurije situasaun maibé tenke kurije ho buat ruma, kurije ho razaun ho konseitu hotu, kurije ho plataforma, atu nune’e ita-nia rai ne’e bele la’o. Tanba, ne’e temporária ne’ebé ami haree.

Solusaun ida-ne’ebé justu liu ba situasaun hirak ne’e mak hanesan ne’ebé?

Solusaun primeiru tenke sientífiku. Sientifiku ne’e katak universidade sira labele toba. Kuandu haree ita-nia inan sira ba Parlamentu argumentu lahatene koloka sasán, ko’alia mak tuku malu de’it, ida-ne’e modelu aat iha ita-nia sosiedade. Tanba ne’e, joven tenke aprende hakle’an imi-nia koñesimentu, prepara-aan ba halo polítiku, labele buka atu tuku-malu de’it iha parlamentu.

Agora iha situasaun atual presiza formasaun ba lideransa partidu polítiku sira?

Nesesáriu. Presiza formasaun tenke permanente. Universidade de’it mós lato’o. Partidu polítiku de’it mós até partidu polítiku la halo formasaun. Partidu polítiku barak ne’e, sé mak iha osan la kleur nia depiutadu tiha ona maibé nia la liu hosi prosesu formasaun. Sistema hanesan ne’e, ema bolu “kronizmu”. Ida-ne’e maka joven sira tenke ba ho postura foun ida. Ha’u enkoraja joven sira iha universidade tenke hahú prosesu sieníifiku ida hatene kona-ba kauza problema kontempla ita-nia rai ne’e, ita-nia governasaun, sosiál, polítiku, buat hotu buka hatene.

Ha’u-nia esperansa, nafatin ita-nia sosiedade sira presiza nafatin iha mehi. Mehi katak labele dezesperadu liu. Ema bolu fasilita kuandu dezesperadu liu ne’e, ida ne’e la di’ak, ne’e labele ona, ne’e ba ita oho-an de’it. Tenke iha mehi ba “loron aban di’ak liu ne’e” sei mai.

Mehi hanesan ne’ebé?

Mehi katak ita tenke Timor ida-ne’ebé di’ak liu sei mai. Hanesan ba orsamentu estadu mai lakon de’it iha dalan, sira balu riku no balu kiak, mai fali ita hakarak sosiedade ida bele iha igualidade sosiál. Se ita dehan hahan loron-ida haan dala-tolu ba familia, ida-ne’e ideal. Se bele, ema hotu haan hanesan, loron ida han dala tolu.

Se edukasaun ne’e importante ba umanidade ba ita ema, estadu tenke asegura sosiedade katak tenke ema hotu ba eskola. Labele to’o de’it Ensinu Sekundaria (SMA-Sekolah Menegah Atas) Maibé, di’ak liu barak liu iha ita-nia universidade, tanba edukasaun ne’e transforma ema depois ema ne’e atu transforma mundu ida-ne’ebé sai di’ak liu ba Timor, entaun sosiedade di’ak liu.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes

 

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here