FALINTIL sira gerilla iha ai-laran. Imajen/Google.

DILI, 17 agostu 2020 (TATOLI)—Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes, informa hosi rekomendasaun 204 hosi relatóriu Comissão Acolhimento Verdade e Reconçiliação (CAVR) “Chega!” ne’e rekomenda ba Governu tenke estabelese polítika ida di’ak atu dignifika antigu kombatente no vetranu FALINTIL sira liuliu atu prezerva sira-nia memória istória pasada.

“Iha rekomendasaun hosi relatória CAVR “Chega!” nian ne’e, iha buat rua (2) mak ida hosi esperiénsia no espiritu FALINTIL nian ne’e koko atu valoriza no dignifika espiritu ne’ebé mak prezerva mak tenke kontinua istória rezistensia sira. Istória sira ne’ebé mak FALINTIL sira hahú hosi 1975 ne’e, Governu presiza prezerva sira-nia memória istória pasada,” dehan Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes ba Agência TATOLI, iha nia knaar fatin, Antigu Komarka, Balide, Dili, segunda ne’e.

Membru FALINTIL feto sira halo funu. Imajen.Google.

Hugo Fernandes hateten, Governu iha ona nia subvensaun ba veteranu sira maibé karik ne’e seidauk kompleta entaun hein katak Konsellu Nasionál Antigu Kombatente bele halibur rekursu hosi Estadu no Governu no mós entidade sira seluk, hodi hadi’a fila-fali karik implementa saida mak lei ne’e haktuir katak tenke dignifika, fó onra no fó rekonesementu ba FALINTIL sira (ita-nia kombatente sira)

Nia haktuir, karik Govenu dignifika FALINTIL ka kombatente sira entaun haruka kombatente sira ne’e atu hakerek netik sira-nia istória, bele pesoál no bele koletiva no estrukturalmente forsa armada ne’e kompeténsia iha FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) mak hatene.

Nia esplika, insidénsia ne’ebé mak membru FALINTIL sira halo ne’e hanesan lisaun ida ne’ebé mak presiza aprende katak iha Timor-Leste ukun-aan ona ne’e violasaun direitu umanu sira-ne’e labele akontese tan, tanba ne’e mka F-FDTL sira tenke sai duni protetór.

Violénsia sira mosu iha nasaun ida-nia laran, nia dehan, baibain mosu hosi ema ne’ebé mak iha poder no iha forsa mak halo aktu ida-ne’e, entaun ba futuru hein katak FALINTIL kontinua mantein nia valór espiritu ida-ne’ebé sai protetór hodi kontinua proteje direitu umanu iha Timor-Leste.

“Agora ne’e ita la funu hasoru inimigu konvensionál signifika funu ho nasaun seluk. Maibé, ita-nia funu mak hasoru disigualidade no injustisa. Entaun, presiza F-FDTL mós tenke kontribui ba ida-ne’e atu oinsá atu fó hanoin ba Governu no Estadu,” nia dehan.

Tanba ne’e, Hugo Maria Fernandes esplika, iha biban atu selabra loron FALINTIL ba dala-45 (20 agostu 1975-20 agostu 2020) ne’e, FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste mak sai nafatin nu’udar protetór ba soberania no protetór ba povu Timor Leste.

“Loron 20 agostu agora, F-FDTL selebra loron FALINTIL ba dala 45. Tanba ne’e, FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) tenke sai nafain hanesan protetór hodi proteje soberania no protetór ba povu Timor-Leste,” Hugo hateten.

Tuir nia, hafoin luta naruk ba independénsia Timor-Leste nian no hodi prosesu mobilizasaun ba FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste nian, membru FALINTIL balu mak la tama ba forsa defeza (F-FDTL) foun ne’e.

“Ita-nia membru Falintil balu mak la tama ba forsa defeza foun iha Timor-Leste ne’e. Maibé, ha’u hanoin dezde inisíu iha ona programa no polítika oinsá mak reintegra fila-fali membru kombatente veteranu sira ba iha komunidade nia-laran. Hein katak ho konsellu veteranu ne’e bele tau-matan liu ba ita-nia antigu kombatente sira. Ha’u hanoin tau-matan ba sira ne’ebé luta iha tinan naruk liuliu tinan 24 nia laran eziste halo funu,” nia hateten.

Hugo Maria Fernandes hatutan, tanba sira reziste hasoru okupasaun Indonézia no tau-matan mós ba sira ne’ebé mak períodu sira rezisténsia nian ne’e kontribui ho maneira seluk to’o mai iha ne’e, maski iha ema balu hetan kapturasaun tanba fó apoiu ba rede ne’ebé mak liga ho sira iha ai-laran.

Tanba ne’e, Hugo hateten, iha komemorasaun loron FALINTIL ba dala-45 ne’e nia reprezenta CNC hakarak felisita no fó parabéns ba loron FALINTIL ne’ebé sei selebra iha 20 agostu 2020 ne’e.

“CNC hakarak hato’o felisitasaun no parabéns ba loron FALINTIL, agora FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) nian mak sai hanesan espiritu sira FALINTIL nian iha tinan 45 liuba ne’e, tanba ne’e FALINTIL kontinua sai valór ba esperitu Defeza Seguransa nian, espiritu solidaridade, espiritu sakrifísiu no espiritu persisténsia nian,” Hugo Fernandes tatoli.

Iha rekomendasaun “Chega!” kona-ba “Direitus umanus iha Timor-Leste: Servisu seguransa nian ne’ebé proteje no promove seguransa” ne’e, CAVR apoia teb-tebes Govenu ohin loron nian nia polítika ne’ebé haree liu kona-ba atu dezenvolve polítika ida ne’ebé instrumentu seguransa profesionál neutru ida.

Iha rekomendasaun sira liuliu ba “Forsa Defeza” (F-FDTL), CAVR rekomenda katak membru forsa defeza nian, hetan tratamentu hanesan sidadaun Timor-Leste, la’ós sai nu’udar klase ketak ida ne’ebé aas liu lei no norma sosiál nia leten, nu’udar akontese tiha-ona iha tempu uluk, hanesan mós tenke lori mai iha tribunál nia oin se envolve-an iha kazu ne’ebé abuza direitus umanus.

Jornalista : Osória Marques

Editór      : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here