Ezekutivu TLPU sira hato’o pozisaun liuhosi konferénsia imprensa kona-ba kriminaliza aktu difamasaun, iha Sala CI, Kintál-boot, Dili, sesta (12/06). Imajen/TLPU

DILI, 12 juñu 2020 (TATOLI) – Governu liuhosi Ministériu Justisa (MJ) inisia ona proposta aditamentu ba artigu balun iha Kódigu Penál atu Kriminaliza Difamasaun, maibé molok halo diskusaun iha parte ezekutivu no konsultasaun públiku ho entidade relevante, konsege hamosu ona opiniaun barak katak lejizlasaun ne’e atu hamate liberdade imprensa no liberdade espresaun.

Maski antes ne’e, Ministru Justisa, Manuel Cárceres da Costa, klarifika intensaun Governu halo ezbosu aditamentu artigu ba lejizlasaun ne’e, hanesan meiu ida atu eduka sosiedade Timor-Leste hodi respeita malu no respeita ema seluk nia onra no integridade pesoál.

Ba kestaun ne’e, Prezidente Timor-Leste Press Union (TLPU), Manuel Pinto, afirma pozisaun organizasaun advokasia jornalista ne’e katak prefere liu Governu kria esbosu lei krime sibernétiku ka krime transasaun elektróniku duke hamosu proposta aditamentu hodi kriminaliza aktu difamasaun, tanba durante ne’e nota katak ema hasai liafuan la edukativu barak liuhosi rede sosiál Facebook.

“Difamasaun la devia kriminaliza. Mantein de’it buat ne’ebé uluk Governu halo ona. Ita hahú hanoin filafali hamosu lei krime sibernétika nian,” hateten Prezidente organizasaun jornalista ne’e liuhosi konferénsia imprensa iha salaun Conselho de Imprensa (CI), Kintál-boot, Dili, sesta ne’e.

Tuir eis jornalista ne’e, entidade relevante sira presiza hamosu lei ne’ebé bele hatan ho situasaun atuál, kona-ba insultu ne’ebé daudaun ne’e la’o hela, tanba nia konsidera dalaruma insultu liuhosi rede sosiál tanba kestaun étika komunikasaun polítika.

“Pozisaun TLPU ami sei la hela ho deklarasaun de’it, maibé sei luta nafatin atu uza meiu hotu ne’ebé mak ami iha hodi fó opiniaun la’ós fó presaun. Ami mós sei kontribui ami-nia opiniaun ba sira ne’ebé mak iha autoridade atu hola desizaun ne’e, atu tetu mós hanoin sira ne’e antes promulga ka aplika hanoin sira ne’ebé iha daudaun katak tenke kriminaliza difamasaun,” nia afirma.

Líder organizasaun jornalista ne’e argumenta, iha Estadu direitu demokrátiku la iha fatin ba kriminaliza difamasaun, maibé mantein trata difamasaun hanesan kazu sivíl.

TLPU mós fó hanoin orgaun soberanu sira hanesan Prezidénsia Repúblika no Parlamentu Nasionál atu tetu didi’ak bainhira atu foti desizaun ba lejizlasaun ne’e.

“Hanoin no haree dook oituan hodi konsidera lei difamasaun ne’e katak laiha fatin iha Timór no esforsu sira ne’ebé mak Ministériu Justisa sei halo ne’e hanesan rejeisaun husi parte rua, atu nune’e fó sinál pozitivu ba ita-nia valór demokrasia ne’ebé mak agora ita iha,” nia akresenta.

Organizasaun jornalista ne’e iha esperansa orgaun soberanu sira bele bele prodúz lejizlasaun ne’ebé benefisia ba povu no la ignora artigu ne’ebé iha Konstituisaun artigu 40 kona-ba liberdade ko’alia no informasaun ninian no artigu 41 kona-ba liberdade imprensa no komunikasaun sosiál ninian.

Iha fatin hanesan, Diretór Advokasia TLPU, Francisco Belo konsidera Timor-Leste presiza defende nafatin pozisaun ba liberdade imprensa iha Sudeste Aziátiku inklui mundu.

“Husu ba ukun-na’in sira, liuliu parte Governu ne’ebé prodúz lei ne’e atu tau konsiderasaun mós ba ita-nia ranking liberdade imprensa no liberdade espresaun ne’ebé tinan ba tinan ita hetan di’ak liu iha nível mundiál no primeiru lugar iha Sudeste Aziátiku,” nia fundamenta.

Tuir nia, bainhira aditamentu artigu ne’e maka implementa maka sei implika mós ba Timor-Leste nia pozisaun sira ne’ebé mak durante ne’e iha.

“Husu atu tetu didi’ak, atu halo lei labele fó implikasaun ba ita-nia prestasaun di’ak iha nível mundiál no Ázia. Tanba buat ne’ebé ita presiza halo maka lei ida tenke refere ba espíritu Konstitusaun,” nia afirma.

Nia defende, espíritu Konstituisan tenke sai hanesan esperansa no sai matadalan atu lejizlasaun sira ne’ebé prodúz ona labele viola fali espíritu Konstituisaun.

Daudaun ne’e, Timor-Leste okupa pozisaun dahuluk liberdade imprensa iha Sudeste Aziátiku no pozisaun ba-78 husi nasaun 180 iha mundu.

Artigu ne’ebé MJ inisia atu halo aditamentu maka artigu 187 A kona-ba Difamasaun no Insultu, artigu 187 B Hatodan, artigu 187 C Hafoer Kredibilidade Instituisaun Sira, 187 D Hafoer Ema ne’ebé Mate Ona, artigu 187 E Prova ba Verdade husi Faktu no artigu 187 F Publikasaun ba Desizaun Tribunál.

Husi artigu hirak ne’e, artigu 187 A maka hamosu liu diskusaun no pro kontra ne’ebé mensiona bainhira ko’alia ho meiu komunikasaun ne’ebé dun-matak ema seluk halo buat ruma ka insulta ema nian dignidade no fahe tutan akuzasaun ka opiniaun ida ba ema seluk, sei kastigu ho prizasaun to’o tinan 1 ka multa.

Nune’e mós, kastigu hanesan sei aplika mós ba sé de’it iha vítima nian oin, hasai liafuan, prátika ka akuza faktu seluk ne’ebé hatun dignidade no ninian opiniaun.

Maski nune’e prosesu penál ne’ebé sei aplika depende ba keixa husi vítima.

Jornalista: Natalino Costa

Editora: Julia Chatarina

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here