Prezidente Parlamentu Nasionál, Arão Noé de Jesus da Costa Amaral. Imajen TATOLI/António Gonçalves

DILI, 11 maiu 2020 (TATOLI) – Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Arão Noé de Jesus da Costa Amaral, hasai ona konkluzaun pontu haat ba pedidu destituisaun ne’ebé aprezenta husi Bankada Parlamentár FRETILIN, PLP no KHUNTO.

Tuir PPN, iha loron 17 janeiru 2020 Parlamentu Nasional (PN) la aprova Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2020, maka tuir artigu 86 alínea f Konstituisaun katak bainhira liu ona loron-60, Prezidente Repúblika tenke dizolve PN, tanba ne’e meza PN hein hela desizaun husi Xefe Estadu.

“Tanba ne’e agora Ia’ós tempu atu halo destituisaun ba Prezidente Parlamentu Nasionál no Meza V Legislatura nian”, tenik PPN liuhosi konferénsia imprensa iha resintu PN, segunda ne’e.

Nune’e, konkluzaun haat ne’ebé PPN, Arão Noé, hasai maka hanesan:

1. Haree justifikasaun ne’ebé aprezenta hosi deputadu rekerente sira no análiza ba artigu 16-B no 2, hateten katak pedidu destituisaun devidamente justifkadu.

Haree ba jusfikasaun ne’ebé hato’o mak rekerimentu ne’e Ia justifika didi’ak no klareza, tanba ne’e maka PPN sei análiza no estuda.

2. Hakarak hateten katak PPN no kompozisaun Meza PN iha V Lejizlatura daudaun ne’e reflete ezisténsia atuál VIII Governu Konstitusionál, tanba maihusi rezultadu eleisaun antesipada 2018.

“Ho nune’e, mak laiha razaun atu distitui Prezidente no Meza PN bainhira VIII Governu sei mantein”, nia subliña.

3. Tanba agora daudaun Estadu Timor-Leste iha hela Estadu Emerjénsia, PN halo kna’ar tuir regra Estadu Emerjénsia nian hodi luta kontra COVlD-19.

4. PN hein hela desizaun hosi Prezidente Repúblika tuir dalan konstitusionál.

“Timor-Leste hanesan Estadu Direitu Demokrátiku, mai ita hotu kumpre regra Konstitusionál sira ho rigór, atu nune’e bele garante funsionamentu Estadu ne’e tuir Konstituisaun no lei sira ne’ebé vigora”, nia afirma.

Arão Noé nota, iha situasaun atuál ne’ebé Estadu iha hela Estadu Emerjénsia no haree ba pontu balun, deputadu bankada tolu (FRETILIN, PLP no KHUNTO) tenta halo akuzasaun ba nia parte.

“Fundamenta hodi akuza hau hanesan Presidente Parlamentu Nasional, ne’ebé iha direitu atu defende-an no klarifika ba públiku”, nia akresenta.

Tanba ne’e, nia konsidera ho situasaun atuál, povu no órgaun Estadu hotu la funsiona hanesan bainbain ka normál, inklui PN.

“Tanba ne’e, iha reuniaun líder bankada deside katak bainhira laiha ajenda ba ordem do dia mak Iaiha plenária. Ida-ne’e mak hanesan Prezidente Parlamentu kumpre no hala’o hela, la’ós tanba hakarak impata servisu Parlamentu Nasional nian”, Arão subliña.

Tuir nia, akuzasaun ne’ebé bankada sira halo ba nia laloos no Ia simu justifikasaun iha karta pedidu ne’ebé hateten katak nia parte mak trava atividade Parlamentu nia hodi kria krize institusionál.

Iha semana kotuk, laiha reuniaun líder bankada tanba laiha ajenda ba ordem do dia iha segunda no tersa (loron 4 no 5 maiu), tanba ne’e hala’o tuir deit desizaun líder bankada nian, iha fulan-marsu no laiha konvokatóriu.

Rejeita Akuzasaun Deputadu Rekerente ba Lei Antí Korrupsaun

Nia mós rejeita akuzasaun deputadu rekerente kona-ba Lei Antí Korrupsaun, ne’ebé dehan Nia parte trava prosesu diskusaun lei ne’e.

Tanba lei Antí Korrupsaun baixa ona ba Komisaun A, no komisaun ne’e reprezenta husi bankada FRETILIN na’in-4, CNRT 3, PLP 1, PD 1, KHUNTO 1 no UDT-FM 1,

“Prosesu aprovasaun lei iha komisaun sira Ia depende ba Prezidente Parlamentu Nasionál maibé depende ba ajenda komisaun no korum deliberasaun nian no komisaun ida-idak maka organiza-an rasik”, nia salienta.

Nia rekoñese, simu de’it relatóriu no informasaun husi komisaun maibé labele interfere direta ba komisaun nia servisu.

“Meza hein de’it aprovasaun husi komisaun kona-ba lei refere hodi bele baixa ba plenária. Tamba ne’e akuzasaun ne’ebé sita Ia loos no la justifikadu”, nia rejeita.

Pontu ne’ebé kontesta iha rekerimentu ne’e mós mak Reuniaun Konsellu Estadu ne’ebé PPN reprezenta PN ba partisipa, fó ona votu a-favór, mai iha plenária no vota kontra fali Estadu Emerjénsia.

Arão Noe klarifika, iha Reuniaun Konsellu Estadu, membru sira fó opiniaun de’it no laiha votasaun tanba tuir Konstituisaun artigu 90 númeru 1, katak Konsellu Estadu ne’e órgaun konsulta, la’ós órgaun deliberativu.

“Reuniaun Konsellu Estadu ne’e konfidensiál, tanba ne’e labele iha membru Konsellu Estadu ida maka hafoin reuniaun fó sai ba públiku ba rezultadu ne’e. Ha’u-nia opiniaun iha reuniaun Konsellu Estadu deskreve iha akta. Bainhira deputadu sira iha asesu ba reuniaun Konsellu Estadu nian, hatudu momoos notasaun ba sijílu profisionál no segredu Estadu nian no husu ba deputadu ne’ebé divulga reuniaun Konsellu Estadu tenke responsabiliza”, nia lamenta.

Tuir Konstituisaun RDTL artigu 97, hateten katak inisiativa ba lei maihusi deputadu sira, bankada parlamentár sira no Governu, la’ós PPN mak iha kompeténsia atu halo inisiativa ba lei no projetu lei sira.

“Tuir rejimentu inisiativa ba lei Parlamentu Nasionál kabe ba bankada parlamentár no deputadu sira”, nia adianta.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here