Inundasaun iha Kapitál Dili, 13 marsu 2020. Imajen/Dok.Tatoli

DILI, 13 marsu 2020—Lalehan tanis. Udan monu rai. Udan-boot ne’ebé akontese iha sesta (13/3/2020) lorokraik ne’ebé lori oras haat nia laran ne’e, halo sidade Dili sai hanesan tasi luan boot ida. Mota Maufelu ne’ebé hanesan samea latan no dolar iha rai Becora, Dili Leste, nia hirus matan nia leten, nakonu ho bee-mota be merak no si’ak.

Bee-mota la suli tuir ona nia dalan. Mota Maufelo nia ibun hanesan sulan netik ho buat boot ida. Bee-mota suli namkari ba sorin-karuk no sorin-kuana. Deskonfia, ai-hun boboot lubun ida be bee-mota lalin hosi mota-ulun ne’eba, satan no belit netik iha Ponte Maufelu nia ibun (okos), halo bee-mota suli naklekar ba-mai.

Mota nakonu. Bee-mota suli no solur fo’er sira liuhosi Ponte Maufelo nia leten. Bee suli-tebe makaas, atu sobu sala-sala ponte refere. Maibé, tanba ponte nia aliserse forte no metin, bee-mota ne’e buka dalan hodi sobu fali Eis-Merkadu Becora. Populasaun sira ne’ebé hela iha fatin refere, pániku be pániku.

Bee-mota si’ak be si’ak. Bee-mota be suli naklekar hamosu lalubur. Bee-sae populasaun nia uma. Populasaun sira halai namkari hodi buka moris. Balun buka oan be la hetan. Balun Buka inan-aman. Balun halai mesa-mesak. Balun halai hakoak de’it sira-nia dokumentu imporatnte sira iha sira-nia hirus-matan nia okos ba.

“Ha’u halai lori de’it ha’u-nia dokumentu importante ne’e. Sasán tomak iha uma laran ha’u labele foti tanba bee tama uma to’o ona iha ha’u-nia hirus-matan ne’e,” dehan mane-klosan isin-metan ida ho iis boot. “Haree, tia sira no labarik sira sa’e ona ba Fatuhai tanba la kleur tan bee sa’e ona mai iha ne’e,” nia dehan hodi husu plastiku atu haloot nia dokumentu iha laran.

Natureza kala hirus makaas. Bee-mota mós hirus be hirus. Bee-mota bee suli tuir mota iha Ponte Maufelo nian okos ba, nia lian semo aas hanesan banin lubun ida bee semo liu iha ita-nia ulun leten. Jiuuuu..! Jiuuu! Ita sente hanesan aviaun-regadór ne’ebé semo liu iha ita-nia ulun leten.

La kleur de’it, populasaun sira ne’ebé hela iha Eis-Merkadu Becora nia laran, halai sai mai iha estrada-boot, halai no hakur bee be suli hasoru sira. Populasaun sira, ferik eh katuas, labarik eh kloasan, sira halai nadodon hodi salva-an iha Mini Supermerkadu AVO DAI MART (iha Edifísiu Dili Post) nia oin ne’e.

“Ai, ha’u-nia oan keta bee-mota lori ona karik,” dehan inan feton ida ne’ebe kous nia kosok oan be kala foin mak halo fulan rua (2) hanesan ne’e, ho matan-been. “Ajuda ba buka to’ok ha’u-nia oan lai,” nia dehan hodi hamoos nia matan-been no udan-been be habokon no suli iha nia hasan ne’e.

Kasian! Ema hotu la preokupa ba inan feton ne’e. Sira ida-idak fadigadu ba sira-nia an. Balun kous labarik no dada labarik. Balun tanis. Tanis ba sira-nia dokumentu sira bee-mota lori mohu ba tasi. Balun okupadu kous nia oan sira sa’e ba andar leten hodi salva-an. Balun seluk, klosan sira, haksolok hodi hariis udan hanesan lia ida la kona sira.

“Ai, Maromak! Ha’u eskola mai fali uma ne’e, ha’u nia dokumentu importante sira no sasán seluk bee lori hotu ona. Ha’u agora hela ho roupa iha isin-tanan ne’e de’it ona,” dehan estudante feto ida ne’ebé daudaun ne’e eskola iha UNTL ne’e, hodi hakuak hirus-matan ho neon laek. Ferik katuas sira perokupa ba nia oan sira. La hatene! Sira-nia ona iha ne’ebé lerek.

Lalehan tanis nafatin. Udan monu rai. Udan-boot be boot. Karreta no motor sira para belit malu hanesan samea kesi ukun ba malu.  Naruk be naruk. Sira para tutuir malu. Karreta no motor sira labele hakur liu Ponte Maufelo. Sira kala hein hela, bainhira mak udan-boot ne’e mihis no sira bele hakur liu Ponte Maufelu ne’e.

Rona ema ua’in tanis be tanis. Tilun ne’e rona tan, kaereta no motor sira mós tanis hosi rohan ba rohan. Motorista sira buti klakson be la para rai. Ah..! Halo situasaun ne’e hanesan mundu atu nabeen de’it ona. Estrada klaran nakonu ho ema no nakonu ho kareta no motor. Intupidu hosi rohan ba rohan. Metin. Borus labele borus. Dudu la book an. Patina iha fatin de’it.

“Ah, bee-sae ona mai. Husu ema hotu halai sa’e ba Fatuahi ona. Haree bee nalihun to’o mai iha ne’e dadaun ne’,e” dehan mane klosan ida ho lian makaas.

Loos! Ema halai namkari hodi buka moris. Bee nakonu iha estrada klaran. Bee nalihun ona to’o mai iha Edifisiu Dili Post nia oin. Populasaun sira hamriik la hakmatek. Neon lakon. Ema hotu pániku. Ema hirak ne’ebe ho labarik barak, sira salva-an iha andar leten, iha Mini Supermerkadu AVO DAI MART ninian.

Só, udan-boot ba beibeik. Ema hotu hamriik hodi hakuak hirus-matan be mamuk de’it. To’o iha tuku ualu (20.00) kalan, udan para uituan, ema hotu hamriik dada-iis no laran kmaan. Balun hanoin atu fila ba sira-nia horik fatin maibé hanoin la to’o no hakat mós ain ne’e todan be todan.

Atu hakat ba oin maibé tanba Ponte Maufelu seidauk bele hakur ka hakat liu, karreta no motor sira ne’e, para nakonu iha estrada laran hanesan karau aman sira hoku hela iha bee-debu ida-nia laran. Liu la di’ak. La’o la livre. Book-an susar be susar. Karreta, motor, no ema ua’in hanesan kesi no homan malu be rungu-ranga.

Ohin, sesta (13/3/2020), lalika fó sala ba Kapitál Dili no nia abitante sira. Lalehan be tanis, halo populasaun sira be hela iha Becora ne’e, hanesan halo hela “via-sakra” hodi simu “misteriu dolorozu” ida ne’e ho neon-tanis no laran-susar.

La’os área Becora de’it maibé populasaun sira ne’ebe hela iha Becuse mós simu “mistériu dolorozu” be hanesan. Bee-tama uma. Oan lakon. Mate. Lalehan hakmatek. Kalan nakukun. Ahi-oan be mate halo populasaun sira be afetadu ba lalubur ne’e, sente nakukun be nakukun.

Mota Lori Ema Na’in Lima

Entretantu, iha sábadu (14/3/2020) ohin, nota ida hosi Gabinete Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak informa katak iha akontesimentu lalubur ne’e rezulta ema na’in lima (5) mota lori, na’in rua (2) mate, no na’in tolu (3) seluk konsege salva no evakua ba Hospital Nasional Guido Valadares Dili.

Haree ba situasaun ne’e, daudaun ne’e, Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak orienta ona Ministru Obras Públika (MOP) no Sekretária Estadu protesaun Sivil (SEPS) hodi tun direta ba terenu hodi halo evakuasaun emerjénsia ba vitíma sira ne’ebé afetadu ba dezastre naturál ne’e.

“Vitíma sira hamutuk na’in 194 mak hodi kalan evakua kedas ba fatin evakuasaun tolu ne’ebé SEPS prepara mak hanesan Igreja Bidau Mota Klaran akumula ema na’in 72, Sentru Operasaun Dezastre iha Bemori iha ema na’in 80 no iha Sekretaria Estadu protesaun Sivil ema na’in 42,” nota Gabinete Primeiru-Ministru ne’e haktuir.

TATOLI

1 KOMENTÁRIU

  1. Buat hirak ne’e hotu akontese tanba terra propriedade nia hahalok hahú husi guvernu dahuluk nia tempu to’o hela agora.

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here