Husi rai foho ne’e/rai foho ne’ebé ita hamriik ba!/ita sama ba ne’e/ita sei halo mosu/ita sei harii/ema foun ida/povu foun ida//.

DILI, 03 fevereiru 2020 (TATOLI)—Kada dadeersan ha’u liuhusi Rua Cavo Verde no Rua Direitus Humanus Motael, ha’u sempre hateke-na’uk ba jardin luan ida be nahe-aan, husik mamuk be mamuk. Fuik. Lahó ai-funan be funan-funan.

Ai-hun boot sira be hamriik monok lian laek. Ai-sanak sira belit malu. Kose malu. Rei malu. Halo fatin ne’e mahon fó anin-matak be buras. Ha’u hateke-na’uk, hateke borus liuhusi ai-hun sira ne’e nia leet, atu hanesan, fatin ba “buan sira” hela.

Maske fatin ne’e Sidade Dili nia klaran maibé fatin ne’e hanesan nain laek. Fatin ne’e besik tasi ibun. Besik Igreja Santo António Motael. Besik ema-boot sira-nia rezidénsia. Maibé, fatin ne’e to’o ohin loron ema la tau-matan. Afinál, fatin ne’e, ema hanaran no fó naran, jornalista no poeta timoroan famozu ida-nia naran; JARDIN BORJA DA COSTA.

Hanoin hikas saudozu ka poeta boot ne’e nia naran, ha’u-nia neon bisi-bisi; ha’u tenke hakru’uk hodi fó apresiasaun ba poeta Borja da Costa. Tanba, poeta Borja da Costa mak hakerek Ino Nasionál “Pátria! Pátria!” no hakerek poezia “Foho Ramelau” ne’ebé muzikaliza (konverte) sai Ino ba Partidu FRETILIN.

Maibé, liuhusi Jardin Borja da Costa nia oin, ha’u nunka hanoin hetan liafuan sira iha poezia rua ne’e nia laran. Ha’u só bele hanoin hetan de’it liafuan sira iha poezia rezisténsia “Povu Maubere La Sai Atan Ba Ema Ida”, ne’ebé poeta Borja da Costa hakerek nafunan iha ha’u-nia neon;

Ita sei moris. Iha moris ida-nia laran. Ne’ebé ita haluha tiha ita-nia aan rasik. Hodi hanai. Hodi serbi de’it ba povu. Ita sei hakaas-aan ho kbiit tebes. Atu bele manan. Hodi halakon ta’uk ida atan nian.

Iha moris ida-nia laran, iha Jardin Borja da Costa Motael nia laran, ha’u refleta hikas poezia fraze dahuluk iha leten ne’e hanesan ai-funan oan ida be moris no funan buras ba daudaun.

Fatin ne’e kuñesidu sai Jardin Borja da Costa la’ós tanba formalmente Governu ka Estadu mak tau naran. Maibé, afinál naran ida “Jardin Borja da Costa” ne’e ativista no jornalista balun mak fó naran hodi hala’o sira-nia atividade kulturál, enkontru, no fatin halibur hamutuk atu halo demonstrasun ruma.

Daudaun ne’e, fatin ne’e sai fuik hanesan na’in laek. Iha plaka mutin ida harii iha ne’ebá, iha nia lolon hakerek “Rai ne’e Propriedade Dioseza Dili Nian”. Eh, entaun oinsá Jardin Borja da Costa ne’e nia destinu iha loron aban? Governu mak hamatan ka igreja mak sei tau-matan? Lahatene! Maibé, loloos ne’e, naran ida “Jardin Borja da Costa” ne’e familiár no famozu ona iha Timor-Leste.

Iha jardin ne’e nia laran, daudaun ne’e, laiha ona atividade kulturál ne’ebé mosu. Laiha ona enkontru ruma hodi ko’alia kona-ba povu nia di’ak no nasaun Timor-Leste nia futuru. Laiha tan ona ema lubun ne’ebé halibur malu iha fatin ne’e, atu organiza malu no halo demonstrasaun ruma.

Só, buat ne’ebé ha’u haree, iha Jardin Borja da Costa nia odamatan-boot nia oin ne’e, iha vendedora ambulante na’in haat (4) ne’ebé hala’o hela sira-nia atividade moris nian. Sira-nia atividade ne’e hanesan poema moris ida ne’ebé funan netik iha Jardin Borja da Costa nia laran. Sira, sira-nia hela fatin iha duni baraka tuan ida be harii no hatuur iha jardin ne’e sikun ida. Sira-nia ambulante ne’e, para loron-kalan iha jardin nia odamatan-boot hodi sira fa’an sasán nesesidade bázika nian.

Jardin Borja da Costa nia oin naburut hanesan lahaksolok ho natureza. Maibé, atividade fa’an no sosa ne’e mak, atu hanesan, hamatak hikas jardin ne’e nia oin sai matak. Vendedora ambulante ida, Marcelina da Silva, ne’ebé husi tinan 2010-2020 fa’an sasán iha fatin ne’e, ho intensaun ida atu sustenta familia uma-laran. Fa’an, faan ba oan sira-nia futuru. Tanba, oan sira-nia futuru ne’e, buat importante ida ne’ebé tenke hamoris.

“Kada loron ida ha’u hetan rendimentu hamutuk $10. Se lae, loron ida hetan rendimentu $5 de’it. Dalaruma sorte di’ak mak foin hola to’o $10. Dalaruma la to’o $5 tanba iha ne’e viziñu na’in haat (4) mós fa’an sasán iha ne’e. Entaun, ami hadau malu sorte de’it,” Marcolina da Silva ba Agênsia TATOLI iha Jardin Borja da Costa, Motael, segunda (03/02/2020).

Ita sei fui. Ita sei habokon. Hodi habokur ho haburas. Rai foho ida-ne’e. Hodi de’it domin. Domin ita-nian. Hodi de’it kosar. Ita-nia kosar-been. Hodi de’it ita-nia knaar rasik.

Tan de’it domin ba oan sira, nia esforsu-aan hodi fa’an sasán nesesidade bázika ho domin boot. Rendimentu ne’ebé nia hetan ne’e, husi rezultadu fa’an Supermie, Bee Aquase, Biscuit, Pulsa Telefone nian, no selu-seluk tan.

“Sasán hirak ne’e dalaruma ema laduun hola. Ha’u sente triste tebes. Tanba, atu korresponde ba ha’u-nia oan na’in haat (4) nia nesesidade loro-loron ne’e susar tebes,” Marcolina dehan ho onestu.

Povu ida ne’e sei matenek. Eh, ita sei fó matenek ba povu ida-ne’e. Atu ita neon moris. Hodi hatene. Se mak hakarak halo nia atan ua’in-ua’in. Hodi halo, hodi simu de’it. Atan povu nia kosar-been. Atan povu nia kolen. Atan ba povu nia susar. Atu ba povu nia serbisu.

Vendedora ambulante, Marcolina da Silva, reprezenta povu ida ne’ebé matenek hodi hakarak fó matenek ba nia oan sira. Atu fó matenek ba nia oan sira, nia esforsu-aan hodi uza nia matenek rasik hodi “buka moris” iha Sidade Dili be “kruel” ne’e.

Tanba, ho razaun ida, nia neon moris hodi konkretiza nia oan sira-nia mehi iha futuru liuhusi dalan “hamriik iha nia ain leten” hodi fa’an sasán. Nia hatene, nia rekuñese, katak atu hakonu nia oan sira-nia nesesidade ne’e susar tebes maibé nia sempre buka dalan atu korresponde ba nia oan sira-nia presiza loro-loron nian.

“Ha’u-nia oan na’in tolu (3) agora daudaun eskola hela. Entaun, nu’udar inan, ha’u sempre buka osan hodi selu oan sira-nia eskola. Oan sira-nia futuru ne’e importante tebes. Aban bainrua sira hetan matenek, sira bele kontribui netik ba rai no nasaun ida ne’e nia moris di’ak,” inan-feton be mai husi Munisípiu Liquiça, Postu Administrativu Maubara, Suku Maubara Lisa, Aldeia Lisa Laran ne’e dehan.

Husi rai foho ne’e. Rai foho ne’ebé ita hamriik ba! Ita sama ba ne’e. Ita sei halo mosu. Ita sei harii. Ema foun ida. Povu foun ida.

Atu halo mosu ema foun ida iha rai foho Timor-Leste ne’e nia leten, vendedora ambulante ne’e tenke hisik kosar-been loron ba loron. La sente kolen. Husi dadeersan to’o nakukun nia liras hafalun rai, inan-feton ida ne’e, tuba hein nia sasán hodi hein sosa-na’in sira atu mai soe netik doit-metan oan ida ba nia kohe laran.

Iha Jardin Borja da Costa nia odamatan-boot (portaun) be loke iha parte loromonu, loke hasoru Rua Direitus Humanus ne’e, nia iha direitu tomak sai na’in ba nia aan rasik no sai na’in ba oan sira-nia futuru. Hanoin ida de’it! Iha loron aban, nia oan sira labele sai hanesan nia hodi fa’an sasán de’it maibé sai netik “loromatan” ida atu fó roman ho naroman ida be nunka atu mate.

Atu sai “loromatan” ba ema seluk no sai “naroman” ba rai foho Timor-Leste ne’e, nia buka dalan hodi dudu nia oan sira atu buka “matenek” eh “naroman” musan ida liuhusi eskola no eskola.

“Ha’u-nia oan na’in haat (4). Mane na’in rua (2) no feto na’in rua (2). Maibé, oan na’in tolu (3) mak agora daudaun eskola. Mane na’in rua mak hala’o nia estudu iha Eskola Ensinu Pre-Sekundária, Farol. Oan mane-boot ne’e, terseiru klase. Oan mane daruak ne’e, preimera klase. Feto ida seluk fali hala’o nia estudu iha Eskola Ensinu Báziku Fatuhada no ida seluk seidauk eskola tanba tinan seida’uk to’o,” Marcolina ho idade 30 ne’e oin midar haktuir.

Atu sai matenek eh fó matenek ba nia oan sira, la’ós nia mesak de’it mak serbisu hodi buka osan. Maibé, iha nia la’en-kaben ne’ebé hulan responsabilidade boot ida, hodi buka osan liuhusi dalan sai seguransa iha kompañia privada ida nia mahon.

Maske kolen no hisik kosar-been, sira na’in rua hamutuk futu-domin ida atu sobu “nakukun” ida iha sira-nia oin, hanesan fraze ikus husi poezia rezisténsia “Povu Maubere Sei La Sai Atan Ba Ema Ida” ne’ebé Jornalista no Poeta Timoroan, Francisco Borja da Costa, hakerek;

Ita sei sobu. Ita sei halakon. Todan boot be hanehan husi ukun kolonial, eh, husi kolonializmu. Ita sei hakilar ho kbiit tebes. Ba povu Timor. Ba povu maubere. Atu labele sai tan ema ida-nia atan. La sai tan. La sai tan. La sai tan. Ema ida-nia atan.

Jornalista : Nelia Fernandes

Editór       : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here