Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak, aprezenta proposta OJE 2020 iha Parlamentu Nasionál. Imajen Tatoli/ Egas Cristóvão.

DILI, 03 dezembru 2019 (TATOLI)—Bankada Parlamentár FRETILIN no PD iha debate jeneralidade loron daruak proposta orsamentu jerál Estadu (OJE) 2020, ohin, kestiona kona-ba kompromisu VIII Governu Konstitusionál atu kria kampu serbisu 60.000 kada tinan. 

“Governu ne’e implementa ona orsamentu rua—orsamentu 2018 no orsamentu 2019. Husi orsamentu rua ne’e, empregu hira mak kria ona no husi orsamentu 2020 sei kria tan empregu hira, liuliu empregu sira-ne’e mai husi programa ida-ne’ebe”, Prezidente Bankada FRETILIN, Aniceto Guterres, levanta kestaun ne’e iha debate jeneralidade OJE 2020 iha plenária Parlamentu Nasionál.

Aniceto kestiona ne’e tanba tuir nia haree katak investimentu privadu atu kria kampu traballu mukit loos no Timor-Leste ohin loron laiha kondisaun natón atu atrai investimentu privadu husi rai li’ur.

“Hetok risku ba investimentu iha Timor-Leste boot liu, ne’e tanba kualidade rekursu umanu ladi’ak ne’ebé hatudu husi Timor-Leste nia índise dezenvolvimentu umanu, Timor-Leste iha de’it %0,43, menus liu iha Rejiaun Sudeste Aziátiku”, nia reforsa.

Nia dehan tan, problema ne’e sei la rezolve ho tau osan barak ka uitoan tanba esperiénsia tinan barak hatudu momoos katak tenke rezolve ho polítika makro ekonómika no fiskál ne’ebé adekuadu atu kombate ki’ak, hamosu empregu no hasa’e produsaun iha rai-laran, polítika ekonómika no fiskál ne’ebé garante mós sustentabilidade.

Prezidente Bankada FRETILIN ne’e fó ezemplu katak, estudu Acil Allen nian, husi Monas University, iha 2017 kona-ba Projetu Greater Sunrise (GS), ne’ebé inklui atividade iha tasi-laran no atividade dezenvolvimentu iha tasi-mane, halo previzaun katak ho investimentu biliaun $11 iha GS nia retornu finanseiru biliaun $92, maibé bele kria de’it empregu 13.000, kompara ho investe iha kafé ho millaun $150 nia retornu finanseiru biliaun $7, maibé kria empregu 77.000.

Nune’e mós, deputadu Bankada Partidu Demokrátiku (PD), Adriano do Nascimento hateten Governu Aliansa Maioria Parlamentár (AMP) jere ona OJE dala tolu, maibé númeru dezempregu mós aumenta ba beibeik.

Tanba ne’e, nia dehan, polítika Governu AMP atu kria fatin serbisu rihun 60.000 iha kada tinan, hela de’it iha ibun tutun hodi hakmumuk.

“Aat liután, Ministra Edukasaun hasai tan timoroan na’in-270 resin, ne’ebé hetan ona fatin serbisu hosi Governu anteriór, sai fali dezempregu iha nasaun ne’e”, nia sita.

Hatán ba preokupasaun ne’e, deputada Bankada CNRT, Fernanda Lay haklaken bainhira hato’o preokupasaun ruma liuliu kona-ba kestaun dezempregu, tenke hatene mós atu koloka sasukat ruma, nune’e bele hatene atinje programa ne’e rasik.

“Kona-ba dezempregu, ha’u komprende katak ita-nia situasaun no indikadór ne’ebé mak ita tau, ita bele dehan atinje ka lae, maibé atu dehan katak bainhira atu atinje ita tenke koloka pontu balun ne’ebé mak ita konsidera, tanba saida mak la atinje”, nia hateten.

Nune’e mós, Ministru Koordenadór Assuntu Ekonomia (MKAE) Interinu, Fidelis Leite Magalhães iha entrevista argumenta katak Governu kontinua esforsu atu bele kria kampu serbisu, hodi bele atinje promesa ne’ebé AMP iha.

“Ita esforsu hela atu halo, Governu ne’e foin tinan ida fulan lima, ha’u rasik hanesan MEKAE interinu, ita hahú halo serbisu efetivu ne’e iha fulan agostu. Tanba ne’e, ha’u seidauk bele dehan ita halo tiha ona no atinje tiha ona objetivu Governu”, Fidelis deklara.

Maski nune’e, Fidelis mós fiar katak Governu iha orsamentu adekuadu, bele organiza-an, halo esforsu loke investimentu, kria empregu, hadi’a kualidade setór privadu rasik nu’udár xave ba kriasaun kampu serbisu, maibé ida-ne’e sei presiza tan tempu.

Kona-ba persentajen ba sira-ne’ebé asesu ona serbisu, Fidelis haktuir, ne’e dadus estatístika mak bele fó kompletu, maibé esforsu espesífiku ne’ebé MKAE halo maka, sei haree fali husi parte Trade Invest atu hatene proposta investidór hira mak sei pendente.

“Hanesan ezemplu, proposta investimentu Pelican Paradise ne’ebé pendente to’o ohin loron. Ita sei esforsu atu proposta ne’e bele avansa no mós proposta sira seluk bele serbisu hamutuk ho ministériu sira seluk nune’e bele kria kampu serbisu”, nia esklarese.

Fidelis mós esforsu atu hadi’a kualidade serbisu, halo koordenasaun ho ajénsia sira-ne’ebé iha MKAE nia okos. Ajénsia sira ne’e nu’udár xave ba kualidade investimentu”, nia akresenta.

SEFOPE Kontribui Kampu Serbisu

Iha fatin hanesan, Sekretáriu Estadu Formasaun Profisionál no Empregu, Julião da Silva hateten, durante tinan 2019, Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) kontribui ona hodi kria kampu serbisu ba timoroan hamutuk 6.000.

“AMP ninia kompromisu iha eleisaun antesipada katak atu loke kampu serbisu 60.000 iha kada tinan. La’ós de’it SEFOPE nia responsabilidade, maibé, interministeriál. SEFOPE rasik kontribui ona porsentu 10 husi kampu serbisu hamutuk 60.000 ne’e.

Nia esplika, númeru ne’e hetan husi empregu ne’ebé asesu ba esteriór no interiór liuhusi sentru formasaun públika no privada sira hanesan SENAE Becora no Sentru Formasaun Tibar, ne’ebé forma ona joven lubuk ida-ne’ebé ba halo ona job training no empreza mós emprega kedas hodi kaer serbisu. Ida-ne’e Julião konsidera tama iha kategoria kontribuisuan kampu serbisu.

Julião informa katak SEFOPE serbisu hamutuk ho MKAE no ministériu relevante sira hodi harii ekipa ida atu halo identifikasaun ba ema hotu ne’ebé asesu ona kampu serbisu iha tinan 2019.

“Provizoriamente ita seidauk hetan dadus loloos, tanba oras née ita sei rekolla hela no ita bele hetan iha janeiru tinan 2020”, nia tenik.

Jornalista: Cipriano Colo

Editór: Xisto Freitas 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here