DILI, 05 novembru 2019 (TATOLI)—Aquita…/ó mak tabaku batar kulit/ó mak sanan rai duni/ó mak kulit rai na’in/ó mak Loriku ne’ebé la sikat subar/ó eroi duni/ó maubere puru//  Aquita…/ó husik hela memória ne’ebé furak/ó husik hela antesedente ne’ebé naruk/atu ami hotu/ ó-nia kamarada sira/bele hatutan/bele haburas/bele haberan/bele haroman/istória ne’ebé ó halo ona//

Aquita…/ó sai edukadór/ba istória moruk/ba movimentu sira/no mestre ba prizioneiru sira/hodi luta ba klase oprimidiu sira/ó-nia naran ami sei temi/husi jerasaun ba jerasaun/no sei la lakon husi otas ba otas//  Aquita…/husi fatin ne’ebé ó horik ba/sei hamaluk nafatin ami/sei hawelok nafatin ami/sei hamahan nafatin ami/sei haroman nafatin ami/iha dalan ne’ebé ami la’o ba/iha uma ne’ebé ami horik ba// …

Ha’u lee poezia ho títulu “Meu Grande Camarada Aquita Tama Laka Nofi; Á Ideia Nunca Morre!” ne’ebé hakerek no fakar naklekar husi rede sosiál (FB) belun “Konis Maubere” nia varanda, maske foin lee-kona fraze balun no seidauk lee hotu to’o fraze dala ikus nian, halo ha’u laran susar tanba liafuan hirak ne’e májia ha’u atu hakerek kona-ba belun Aquita Tama Laka.

Maske durante ne’e ha’u nunka kaer-liman no nunka konversa ho nia dala ida, maibé ha’u sente ha’u kuñese nia iha liuhusi asaun konkreta [demonstrasaun] ruma no liuhusi liafuan kmanek balun ne’ebé nia hakerek liuhusi artigu sira ne’ebé publika iha jornál sira iha Timor-Leste. Yah, ha’u hanoin hetan ona! Nia mós ha’u-nia belun iha facebook (FB).

Nune’e, bainhira ema lekar nia retratu sira iha FB ho liafuan “RIP” hakerek iha okos, ha’u sente hanesan lakon juventude no eroi di’ak ida. Buat ne’ebé ha’u hatene no buat ne’ebé ha’u deskobre husi artigu sira ne’ebé nia hakerek, nia hanesan funu-na’in ida—idealistiku—realistiku no determinadu. Tanba ne’e, bainhira nia hakotu iis, la laran todan, ita bolu nia hanesan eroi boot ida ba Timor-Leste.

Eroi boot tanba maske sei joven hela maibé ninia luta ba libertasaun nasionál lebele sukat no labele sura. Nia ema luta-nain ida ne’ebé luta makaas tebes duni. Nia, juventude loriku asswa’in ida ne’ebé sai prizionerus politika ida tanba envolve-aan luta ba Timor-Leste nia independénsia. Nia nu’udar maubere ain-tanan nia oan ida ne’ebé loke hirus-matan hodi hatudu ba mundu katak nia mós hola parte no kontribui ba luta liberta povu no patria husi tauk ida atan nian. Nia moris ho istória no mate mós mate ho istória!

Onestu de’it! Ha’u laduun hatene nia istória barak kona-ba ninia envolvimentu iha luta ba libertasaun nasionál maibé ha’u hatene no rona kois istória balun husi nia kompatriota sira liuhusi istória orál no eskrita. Iha tinan 2010 liubá, jornalista timoroan ida husu pergunta ba nia nune’e, “Durante okupasaun Indonézia, timoroan sé mak hetan kastigu tinan barak liu?”

Ho foti ulun sa’e ba leten, Aquita Tama Laka hatán; “Iha Timór ne’e só timoroan na’in tolu (3) de’it. Ida (1) mak Maun Gregorio “ Mouris” Saldanha ne’ebé hetan pena perpetua (penjara seumur hidup) kastigu iha Komarka Kedun-Paneng Semarang-Indonesia. Rua (2) mak Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão tanba hetan pena prizaun tinan 20 iha Komarka Cipinang-Jakarta-Indonézia. No, tolu (3) mak ha’u ata “Aquita Tama Laka” ne’ebé hetan pena prizaun tinan 20 no kastigu iha Komarka Becora, Timor-Leste. Ha’u mak ema-akuzadu (terdakwa) ikus-liu, husi rezime militár Indonezia.

Tanba ne’e, ho fuan-boot no ho aten-brani nia hateten, “Lais ka kle´ur, rai ida ne’ebé hetan impresaun oin-oin klaramente sei hetan ninia idependénsia ne’e tanba iha lei no istória ida ne’ebé nunka sees husi ida ne’e.  Nia ema ida ne’ebé brani tebes. Bainhira nia lori bomba husi Indonézia lori mai Timor-Leste no inimigu sira kaptura nia iha aeroportu Dili, iha interogasaun nia laran, nia ho kalma hatán, “Bomba ne’e atu uza hodi hadau Timor-Leste nia independénsia”.

Aquita Tama Laka (Constáncio dos Santos) moris iha Bazartete, Liquica, parte loromonu husi Sidade Dili hafoin fulan haat (4) Indonézia invade Timor-Leste, iha 22 Abril 1976. Iha Portugués nia tempu, nia aman serbisu nu’udar Polisia Militer (PM) no nia inan nu’udar profesora ida iha Suku Caibada, Postu Administrativu Baucau Vila, Munisipiu Baucau. Bainhira sei ki´ik, nia kala foin halo tinan rua (2) fulan 10, nia hamutuk ho nia inan-aman evakua no refujia iha ai-laran tanba tropas Indonézia, Tentara Nasional Indonesia (TNI) sira domina ona Sidade Liquiça no Bazartete.

Iha fulan Setembru tinan 1979, nia [sei labarik] ho nia inan entrega-aan ka rende ba Tentara Nasional Indonesia (TNI) hafoin tinan tolu (3) no fulan lima (5) iha ai-laran ne’ebé kauza husi invazaun no tropas Indonézia atake hasoru populasaun no rai-doben Timor-Leste. Tuir istória, iha tinan 1975-1978 populasaun sira sei halo toos komunál ne’ebé FALINTIL sira no populasaun sira halo.

Maibé tanba tropas Indonézia [TNI] hetok aumenta halo operasaun makaas ba populasun no FALINTIL sira iha ai-laran liuliu iha area Bazartete, Leorema, Nasuta no Lebaloa, entaun ninia família deside atu rende ka entrega-aan ba tropas Indonézia. Tanba iha fulan Setembru 1979, iha ai-laran sira enfrenta krize falta ba hahán, bee-moos, no aimoruk sira, no tanba nia inan labele fó susu ona ba  nia. Iha biban ne’ebá, nia inan fó susu nia maibé fó de’it derok nia been para nia bele auguenta atu moris.

Ho kondisaun krize boot nia laran, nia inan deside, nia ho nia inan entrega-aan ba militár Indonézia iha Munisípiu Liquiça. Hafoin ida ne’e, iha loron 31 fulan Dezembru 1979, ninia aman mós mai rende ka entrega-aan ba militár Indonézia iha fulan Dezembru ne’e nia laran.

Hafoin nia hasoru malu ho nia aman no moris hamutuk iha vila laran, sira deside muda mai hela iha Dili. Iha momentu ne’ebá, nia halo idade tinan tolu (3). To’o tiha iha Dili, hafoin fulan haat (4), ninia inan-aman entrega nia ba nia aman nia alin, no lori nia ba Munsipiu Baucau iha tinan 1980. Razaun, ta´uk karik, tanba ninia aman mós nu’udar Komandante Tropas Regular Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste (FALINTIL) ne’ebé tenke simu kastigu Termu Identidade Rezidénsia (TIR) ne’ebé tenke halo “wajib lapor” ba TNI durante tinan neen (6) ne’ebé hahú husi tinan 1980—1986.

Iha tempu ne’ebá, nia foin halo tinan haat (4), nia aman tenke enkomenda tuir ba nia aman-ki´ik hela iha Baucau hodi moris hamutuk ho nia tiun no tian naran Fransico Saldanha (matebian) no Juleta Saldanha (matebian) hodi hela iha Suku Buruma, Postu Administrativu Baucau Vila, Munisipiu Baucau.

Tuir istória, nia inan enkomenda tuir nia liuhusi ninia tiun tanba iha biban ne’ebá nia aman-sarani naran Leopoldino Soriano hakarak atu lori nia ba rai-boot Portugal. Maibé, tanba nia moris no boot iha funu laran entre tropas Indonézia no tropas FALINTIL ne’ebé lidera husi ha’u-nia aman iha parte loromonu nian, ninia aman deside nia hela nafatin iha Timor-Leste atu tuir nafatin prosesu luta FALINTIL nian ba atinji independénsia.

Ninia tiun nu’udar diretór eskola iha eskola báziku ida ne’ebé harii iha suku refere. Iha Suku Buruma ne’e mak nia hahú aprende lee no hakerek. Durante tinan tolu (1980-1983) nia hela ho nia tiun iha ne’ebá, nia haree akontesimentu lubun ida hanesan TNI sira kaer no tortura ema sivil sira lahó razaun ruma. Buat ida ne’ebé halo nia hahú hatene no komprende kona-ba akontesimentu hirak ne’ebé akontese ne’e mak nia hamutuk ho nia tiun hahú kee rai-kuak iha rai-nia okos bainhira kalan mosu. Kee rai-kuak ne’e atu sai hanesan fatin ida atu subar hodi antisipa bainhira tiru malu entre TNI ho FALINTIL sira akontese karik.

Iha tinan 1983 nia rohan, nia fila fali ba Dili no hela hamutuk ho ninia inan-aman. Iha biban ne’ebá, nia inan hala’o fali ona serbisu nu’udar profesora iha eskola ensinu bázika ida iha Dili no nia kontinua eskola iha eskola refere. Hafoin akaba nia estudu iha eskola ensinu bázika iha tinan 1989, nia hatutan nia estudu iha Eskola Ensinu Pre-Pimária iha Externato de São Jose, Balide,  Dili.

Husi eskola ida ne’e mak nia hahú sente moris besik liu ho movimentu ka rede klandestina nian tanba iha eskola ne’e mak nia aprende kona-ba istória luta ida-nian no oinsá hakbesik ka envolve-aan iha rede ka movimentu klandestina nian. Buat sira ne’e akontese iha Eskola Extarnato de São Jose.

Iha eskola ne’e, nia akaba de’it terceiro ano lectivo (SMP). Eskola ne’e taka iha tinan 1992, tanba de’it hetan presaun husi Governu Indonézia tanba estudante husi eskola ne’e mak sempre lidera demonstrasaun sira ne’ebé akontese iha Dili. Entaun, iha tempu ne’e, nia hamutuk ho nia kolega sira seluk tenke hatutan sira-nia estudu iha Eskola Ensinu Sekundária 17 Jullu Gleno-Ermera (SMA 17 Juli Gleno).

Iha momentu ne’e, nia iha ona kontaktu ho gerileiru FALINTIL ne’ebé lidera husi Ernesto “Dudu” Fernandez iha Munisipiu Ermera, ho ninia rede sira ne’ebé harii no dezenvolve ona ho gerileiru FALINTIL. Ihan ne’e, nia la hanoin ona ninia futuru atu sai oinsá. Nia hanoin liu mak oinsá luta ba libertasaun nasionál hodi rau sees tiha interese pesoal ka privadu.

Buat ne’ebé akontese ba nia no juventude Timor-Leste ne’ebé ativu iha rede klandestina liuhusi organizasaun ramu sira, nia la interese atu lakon ninia edukasaun maibé nia luta ho aten-brani atu fó buat hotu-hotu hodi ba hadau ukun rasik-aan no lakon ninia klamar ka mate mós nia la interese.

Tanba, nia fiar katak ninia mate sei lori vitória ba povu Maubere ne’ebé terus durante tinan 450 nia laran tanba de’it kolonialista Portugés nia ukun hakarak hanehan no halo povu Timor-Leste sai atan iha nia rain rasik, ne’ebé la presiza troka tan ho kolonialista foun sira hanesan rezime okupasaun ilegál Indonézia invade Timor-Leste.

Ho espiritu ida ne’ebé klak no manas, hanesan juventude ne’ebé kaer tutan luta ne’e, nia nafatin konsolida-aan iha organizasaun klandestina sira iha kualker asaun ho meus oin-oin de’it. Ida ne’e nia halo, la seluk no la leet, ninia intensaun mak atu bele kria opiniaun nasional no mós internasional liuhusi asaun demonstrasaun hasoru delegasaun estranjeiru ka jornalista sira ne’ebé mai vizita Timor-Leste.

Tinan 1989 nu’udar tinan prinsipál ida ne’ebé halo juventude no povu Timor-Leste hanesan “moris-hias” husi terus no susar tanba hetan presaun husi militár Indonézia sira. Juventude nia “moris-hias” ne’e  nu’udar susesu husi klandestina ne’ebé harii atu mobiliza juventude sira hotu no povu maubere hamutuk hodi hala’o asaun ho lia-ida no hahalok-ida.

Iha momentu ne’ebá, nia (Aquita Tama Laka) foin halo otas tinan 13 (otas labarik). Iha ne’e, nia hahú kuñese ona asaun demonsttrasaun no kuñese ona organizasaun juventude sira-nia naran liuhusi movimentu klandestina sira mak Orgaun Númeru 8 no organizasaun juventude Organização Juventude Comunista de Timor-Leste (OJECTIL). Asaun demonstrasaun ne’e ninia dutrina mak atu kontra okupasaun ilegál Militár Indonézia durante tinan 10 iha Timor-Leste, bainhira atu simu Embaxadór Estadu Unidu Amérika Serikat husi Jakarta-Indonézia ne’ebé vizita Dili durante loron hira nia laran.

Asaun demonstrasaun ne’e nu’udar asaun boot liu ne’ebé ba dahuluk akontese iha vila laran ne’ebé hala’o husi Movimento Libertação Timor Dili (MLTD) iha loron 10 Juñu 1980 ne’ebé rezulta juventude no populasaun sira ne’ebé hela iha Dili, hetan kaptura no hetan kastigu no balun lakon no halakon.

Demonstrasaun dahuluk iha Dili, hafoin tinan 13 nia laran militár Indonézia okupa Timor-Leste. Asaun ne’e hala’o iha Hotel Turismo nia oin. Bainhira asaun ne’e la’o ho hakmatek, juventude balun polísia no militár Indonézia [TNI/ABRI] sira kaer, juventude balun nia naran tama iha lista mean atu halo kapturasaun husi ABRI.

Iha Hotel Turismo nia oin, nia haree oinsá militár Indonézia kaptura no halo torturasaun ba nia maluk sira ne’ebé hamriik iha liña oin hanesan Julião Mausiri no selu-seluk tan. Husi kapturasaun no torturasaun ne’e, lori nia ba fali ninia moris labarik nian be haree kapturasaun iha Suku Buruma-Baucau iha tinan 1980-1983.

Husi demonstrasaun ne’e mak nia komesa kuñese José Manuel Fernandez (Nakfilak), Gregorio “Mouris” Saldanha, Adano (Pedro Klamar-Aat), saudoso Pai-Zitu (Sereleu), José Sousa, Ciquito Panglima, Julião Mausiri, Aleixo Cobra, Francelino, Betinho Albuquerque, Deonisio da Silva, João Bosco Carceres, António Aitahan Matak, Eusebio Busa Metan, Karlitu, Atino Breok, Apeu Kuluhun (Matebian), Abilio Mesquita no ninia kamarada sira ne’ebé luta hamutuk iha Externato de São José Balide.

Iha tempu ne’ebá, rede klandestina ne’e harii husi Orgaun Númeru 8 no OJECTIL iha Timor-Leste ne’ebé lidera husi Bilimau/Laloran (Nunu Corvelho) no Comite Executivo (CE) ne’ebé mak Constancio Pinto dan Jose Manuel Fernandez (Nakfilak) mak toma responsabilidade na juventude sira no responsabiliza ba mobilizasaun forsa juventude sira hotu atu halo asaun demonstrasaun iha Dili. Entretantu, iha Bali-Indonézia no Java, rede ka delegasaun OJECTIL ne’ebé reprezenta husi Avelino Shalar Kossi FF no estudante sira harii ona Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) hanesan organizasaun estudantil atu haforsa liña luta ba libertasaun nasionál iha estudante sira-nia leet.

Iha 12 Outubru 1989, Papa Joao Paulo II mai vizita Dili no selebrasaun misa eukaristia hala’o iha Tasi Tolu Dili. Iha misa solene ne’ebé prezide husi Amo Papa João Paulo II ne’e, sai hanesan momentum di’ak ba juventude loriku asswa’in sira halo asaun demonstrasaun kontra Okupasaun [illegal] militár Indonézia.

Asaun ne’e hala’o iha Amo Papa João Paulo II nia oin no Prezidente Repúblika Indonézia Haji Muhamad SOEHARTO ne’ebé iha tempu ne’ebá akompaña Papa João Paulo II hala’o vizita mai Dili no iha jornalista atus barak husi estranjeiru nia oin. Asaun refere hatudu ba mundu kona-ba Rezime militár Indonézia nia bosok sira ne’ebé lidera husi Jenerál Soeharto.

Demonstrasaun ne’e hala’o durante minutu 30 nia laran iha Prezidente Repúblika Indonézia no jornalista estranjeiru nia oin ne’e, nu’udar espresaun dahuluk husi povu Timor-Leste ne’ebé durante ne’e nonook husi opresaun husi TNI sira-nia kilat. Amo Papa João Paulo II nia vizita iha Timor-Leste ne’e, ba mundu tomak katak durante tenmpu naruk, ba Governu Jakarta-Indonézia hanesan problema interna no iha ema balun de’it ne’ebé seidauk simu saida mak dehan INTEGRASAUN husi Governu Indonézia.

Iha biban ne’eduni mak juventude loriku aswa’in Timor-Leste sira, maske bele sura ho liman-fuan, ho brani no domin tomak sobu tiha Governu Indonézia nia bosok sira ne’e hodi lekar ba mundu tomak. Juventude loriku aswa’in Timor-Leste, sakrifika buat hotu-hotu ba justisa, liberdade no sira-nia futuru edukasaun nian hodi luta ba independénsia liuhusi autodeterminasaun ba povu no rai Timor-Leste.

Hmm! Ha’u dada iis naruk. Maske ha’u laduun kuñese ha’u-nia belun Aquita Tama Laka nia istória, hahú husi luta ba libertasaunn nasionál no luta foun hodi priense ukun rasik-aan ida ne’e ho loloos no momoos, maibé ho istória-badak ida ne’e pelumenus halo ha’u hakruuk no hahí nia hanesan eroi no funu-na’in ida ne’ebé ninia domin boot tebes ba ba povu no rai-lulik Timor-Leste.

Ho hakruuk, ho laran momoos no ho domin tomak, ha’u lee hikas fraze balun husi poezia ho titulu “Meu Grande Camarada Aquita Tama Laka Nofi; Á Ideia Nunka More!” ne’ebé ha’u seidauk lee to’o ramata, ne’ebé hakerek husi belun “Konis Maubere”;

Aquita bele la’o uluk/maibé…/ó-nia espiritu solidariedade/fraternidade/nu’udar kamaradazen/sei horik nafatin iha ami-nia ajenda luta/uluk Aquita/agora Aquita/aban Aquita/Aquita sei eziste nafatin

Aquita…/ohin familia hotu triste/ohin bloku eskerda sira triste/tanba…/lakon ema di’ak ida/lakon ema revolusionáriu ida/lakon mestre di’ak ida/lakon mós maubere ain tanan nia oan ida/lakon mós oan-ki’ak sira-nia aman/lakon mós mestre movimentu ida//

Dukur ho silénsiu/nakukun ho malairin/haku´ak dadauk iha toba fatin/Laletek Kutulau/no lidun Sidade Dili/fihir ó hodi hamout ona alegria/hatuur mós domin matan-been/deskansa ho hakmatek mestre ba movimentu// 

Adeus funu-na’in Aquita Tama Laka! Adeus eroi boot Aquita Tama Laka! Se iha lalehan ne’ebá, hasoru malu ona ho eroi Nicolau Lobato, Francisco Xavier Amaral, Fernandao “Lasama” Araujo no martir no eroi libertasaun nasionál sira seluk karik, halo favor (!), tatoli ba malu katak rai-lulik Timor-Leste sei presiza imi-nia tulun nafatin hodi bele liberta povu husi mukit ua’in-ua’in. Adeus eroi boot Aquita Tama Laka!

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór     : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here