DILI, 17 outubru 2019 (TATOLI)—Arte nu’udar forma husi buat furak eh beleza (keindahan) sira ne’ebé iha objetivu atu halo goza-na’in (penikmat) arte ne’e sente haksolok (Aman Ba Estétika, Alexander Baum Garton)

Dala ua’in arte halo ema sente haksolok. Maibé, dala ua’in mós arte halo ema sai  “oin rua” tanba arte hakerek ne’e dalaruma hakerek ho lisan-bulak (kegilaan) ne’ebé sei bele sukat. Se ema goza-na’in arte balun ne’ebé la mout ka seidauk komprende didi’ak istória ne’ebé hakerek-na’in hakerek, bele halo goza-na’in arte sira sai toman “lisan-bulak” (kegilaan) ida ne’ebé labele sukat ho liafuan ne’ebé sira katak sai.

Situasaun ida ne’e mak akontese ba Eskritora [feto Timor] Novela “Bara & Luka” no “Cinta Pertamaku Nomor 11”, Devinarti Seixas, ne’ebé mós sai hanesan Kordenadora Komunitas Penulis Kreatif Timor-Leste, iha Segunda (14/10/2019), marka audénsia ho Prezidente Repúblika, Francisco “Lu-Ólo” Guterres, iha Palasiu Prezidente Bairru-Pité, Dili, Timor-Leste.

Intensaun [fuan nian] atu husu apoiu finanseiru ba prezidente hodi bele fó apoiu orsamentu ba planu produsaun filme iha Indonézia ne’ebé adapta husi novela rua iha leten ne’ebá, eh, timoroan balun hatán inisitiva kmanek ida ne’e ho liafuan kro’at be kro’at tebes. Katak, ema (eskritora) ne’ebé uluk nia aman sai militár no serbisu hamutuk ho Indonézia, laiha biban no la hetan fatin atu hetan tulun ruma husu instituisaun estadu iha Timor-Leste.

“Bainhira ha’u sente ha’u timoroan, ha’u la preokupa ba ema-nia liafuan sira ne’e. Tanba, ha’u  bele halo buat ne’ebé mak ha’u ‘bele’ ba ha’u rai doben Timor-Leste, nu’udar feto Timór ida,” dehan Eskritora Novela “Bara & Luka”, Devinarti Seixas, ne’ebé moris iha Iliomar, Lospalos, 16 Juñu 1983 ne’e, ba Ajénsia TATOLI liuhusi entrevista iha nia rezidénsia Becusse Kraik, Becora, Dili, kinta (17/10/2019).

Atu hetan Buat foun, ho espiritu arte be aas, feto timoroan ne’e hatudu oin brani no ho hamansa midar. Nia hananu, atu realiza nia mehi hodi prodús filme ne’e, presiza lakon enerjia, osan, no tempu hanesan uluk luta-na’in sira ne’ebé sakrifika sira-nia aan mate tan ukun-aan ida ne’e. Tanba, nia fó razaun, arte ne’e universál  ne’ebé sei la kuñese ida ne’ebé ema-di’ak ka ema-aat nia oan.

“Tuir ha’u-nia hanoin uluk serbisu ho Indonézia ou lae ne’e, ne’e konsekuénsia funu. Maibé ha’u-na’in sadar (konsiente). Ha’u ema timoroan ida ne’ebé hakarak foti ha’u-nia rai nia naran liuhusi matenek ne’ebé ha’u iha. Ha’u-nia aman militár maibé loke asrama tentara (dormitóriu militár) sai fali uma privadu ne’ebé haki’ak no fó han mós ha’u-nia maun sira husi ailaran nia oan sira,” dehan fundadora Komunitas Penulis Kreatif iha Timor-Leste ne’e.

Ho fuan boot no neon matenek, nia foti matan ba lalehan hodi dada iis naruk no hateten ho lian mamar. “Matenek la’ós atu buka moris maibé atu fó moris no hamoris. Karik, sensus populasaun mak ha’u-nia uma-kain ema la halo sensus  quer dizer que ha’u la’ós timoroan. Ha’u-nia uma-kain mós rejistu iha Statístika Timór, hatudu katak ha’u mós povu Timór no timoroan,” dehan dona de casa ne’e ho fiar-an.

Maske ninia sorumutu ho prezidente republika ne’e sai preokupasaun ba ema balun maibé nia la lori ba kestaun. Tanba, nia dehan, ema ne’ebé preokupa ba ema seluk ne’e, ema ne’ebé hadomi ema seluk no hakarak fá alarma (hanoin) ba ema seluk atu labele para no luta nafatin ba saida mak ema ne’e hakarak no buka.

“Alende halo ona audénsia ho prezidente, ha’u mós dirije tiha ona ha’u-nia karta proposta ba Primeiru-Ministru, Xefe Negosiadór Kay Rala Xanana Gusmão, José Ramos Horta, Ministériu Solidariedade, no ONG balun atu fó apoiu finanseira maibé ha’u seidauk hetan resposta. Ha’u hakarak para husu ba Governu no Estadu atu tau-matan karik iha posibildade di’ak bele ajuda ha’u,” nia haktuir ho haraik-aan

Tanba, nia dehan, tuir planu atu prodús filme rua ne’ebé adapta husi ninia Novela rua ne’e presiza orsamentu ho montante hamutuk Rp.112.000.000 (seratus dua belas juta) ka sura ba osan dolar karik $9000.000. Orsamentu refere, presiza uza ba nesesidade shooting no prodús filme atu kria ba DVD (Digital Verstaile Disc), VCD (Video Compact Disc)  no link youtube. Tanba, filme ida ne’e hanesan filme edukativu ne’ebé sei hahú ninia prosesu shooting iha fulan oin iha loron 1-7 Novembru 2019.

Entretantu, nia esplika, Novela “Bara & Luka” ne’e haktuir kona-ba istória funu-sívil (perang saudara) entre maun-alin ne’ebé ho ideolojia diferensa. Alin reziste iha ai-laran hodi kontra okupasaun ilegál no maun hela iha vila laran serbisu hamutuk ho militár Indonézia hodi funu hasoru nia maun rasik.

“Maibé ha’u-nia aman ne’ebé serbisu ho Indonézia mós, nia sempre hanorin mai ha’u katak ha’u bele serbisu ho ema bapá (Indonézia) la’os  quer dizer que dehan katak ha’u serbisu ba aat nian. Tanba, situasaun difisil no obriga ita no ita tenke hili ida entre buat rua ne’e. Ha’u-nia aman nunka hanorin ami atu hili la’o tuir nia dalan. Maibé, nia fó liberdade ba ami katak hili buat ne’ebé di’ak ba ami ida-idak nia hakarak,” nia dehan ho oin triste.

Nu’udar eskritora, nia espresa ninia hanoin ne’e, nia liman kaer tisu hodi hamaran kosar-been be belit iha nia oin. “Maibé, ha’u mós labele dehan ha’u-nia aman nia kosar-been, ha’u labele nega. Tanba, husi ninia kosar-been serbisu hamutuk ho Indonézia, ohin loron hanesan fó han ha’u sai boot. Maibé, ha’u sente katak hau-nia raan fakar iha Timór, ha’u tenke halo buat ida ba ha’u-nia nasaun,” nia hateten.

Tanbasá mak gosta hakerek ita-boot nia-aman nia istória “Bara & Luka”, nia hatán, tanba nia hakarak hatudu ba nia aman katak loron ida nia sai jornalista no hakerek-na’in ne’ebé profesionál. Nia hakarak sai hakerek-na’in tanba de’it nia aman militár ida ne’ebé serbisu hamutuk ho Indonézia no halo nia la konsege akaba ninia eskola iha eskola ensinu sekundária.

“Ba ha’u karik cukup ha’u moris de’it iha Timor mós ha’u agradese ona. Maibé dibalik ida ne’e, iha razaun ketak ida tanba uluk loloos ha’u ki´ik ne’e ha’u ba Indonézia hotu. Maibé ha’u hela iha Atelari ho katuas Lere Annan Timur (ha’u-nia aman nia alin). Ha’u hela iha ne’ebá, ha’u-nia aman tau ha’u-nia naran “25”. Xoke hau fuan maibé ha’u tenke simu. Ha’u-nia naran “25” tanba ha’u-nia aman serbisu ba osan Rp.25 sentavus. Ne’ebé ha’u simu tanba ne’e kestaun funu-sivil, entaun ha’u tenke simu,” dehan eskritora feto ne’ebé hetan motivasaun no inspirasaun husi B. J. Habibie nia moris ne’e.

Iha Atelari, nia haktuir, bainhira nia aman tau nia naran “25” nia hamriik hodi hanoin no motiva-aan rasik hodi hateke ba futuru. Antes Timor-Leste ukun-aan, iha tinan 24 Indonézia okupa Timor-Leste, nia tenke hamriik hodi hatudu ba nia aman katak naran ne’ebé nia aman tula ba nia leten ho naran “25” ne’e, loron ida naran ne’e sei fó folin ba ema barak.

“Ha’u foho-oan husi Iliomar-Lospalos ne’ebé mehi hakarak sai jornalista no sai hakerek na’in. Ha’u promote ba ha’u-nia aman atu hakerek ninia istória ba dahuluk uainhira ha’u sai hakerek na’in. No, to’o ikus, mehi ne’e sai realidade. Ha’u hakarak hatete ba jerasaun foun sira katak bele mai hamutuk ho ha’u, aprende kona-ba literasi tanba husi literasi ita bele aperende kona-ba knaar-hakerek. Tanba husi knar-hakerek mak bele kria fini di’ak ba nasaun Timor-Leste atu ita bele hakerek rasik ita-nia lideransa nia istória no ita-nia kultura nia istória,” nia hameno ba jerasaun foun sira.

Oinsá mak hetan produtór filme iha Indonézia, nia hatán, posesu hetan produtór eh realizadór (sutradara) filme iha Indonézia liuhusi Fundadór Komunitas penulis Kreatif Indonézia, Jumari Haryady, iha Bandung. Fundadór ne’e fó-kuñese Novela “Bara & Luka” no “Cinta Pertamaku Nomor 11” ne’e ba produtór Cakrawala Media Film, Roy Wijaya, hafoin produtór ne’e laran monu no hakarak adapta istória iha novela ne’e atu prodús ba filme iha loron ikus.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here