Diretór CNC, Hugo Maria Fernandes

DILI, 18 setembru 2019 (TATOLI) – To’o oras ne’e, Centro Nacional CHEGA! (CNC) seidauk halo esforsu atu rekolla dokumentu istóriku sira iha estranjeiru, maibé foin hahú ho programa halo identifikasaun hodi identifika de’it dokumentu Timor nian kona-ba saida no iha nasaun ne’ebé de’it.

Ezemplu, iha tinan ne’e, Diretór CNC, Hugo Maria Fernandes ho ekipa halo vizita ba arkivu sira iha Austrália, iha sidade hotu, inklui peskizadór ida halo peskiza ba arkivu iha Universidade Coimbra Portugal, hodi haree no hatene dokumentu saida mak iha ne’ebá.

Aleinde ne’e, iha tinan kotuk, ekipa CNC ba iha Estadu Unidu Amérika hodi buka hatene mós kona-ba dokumentu saida mak iha ne’ebá.

Hosi peskiza ne’e, atu hatene de’it, no seidauk bele halo kooperasaun hodi lori mai Timor tanba tenke prepara uluk kondisaun tolu nu’udar kritéria prinsipál ba prezervasaun.

Primeiru, tenke hadi’a uma laran hanesan: Enkuadramentu jurídiku, liliu Lei Arkivu ne’ebé seidauk iha no lei ne’e foin iha faze diskusaun tanba ida ne’e hanesan kondisaun urjente no tenke iha atu asegura katak bainhira foti arkivu sira mai hosi rai li’ur, enkuadramentu jurídiku ne’e bele fó protesaun no sai mós matadalan ba prezervasaun.

Hosi Institutu Públiku tolu hanesan Centro Nacional CHEGA!, Arquivo e Museu da Resistência Timorense (AMRT), ne’ebé tutela ba Primeiru-Ministru (PM), no Arquivo Nacional Timor-Leste (ANTL), ne’ebe tutela ba Ministériu Administrasaun Estatal (MAE) nu’udar Institutu Estadu nian ne’ebé ho natureza arkivu keta- ketak, halo ona konsulta públiku kona-ba Lei Arkivu nian.

Oras ne’e, iha ona prosesu finalizasaun atu submete ba Konsellu Ministru (KM) atu hetan aprovasaun, nune’e bele lori ba Parlamentu Nasionál (PN) atu hetan aprovasaun finál.

“Hein katak tinan ne’e Lei Arkivu bele tama ona ajenda Parlamentu Nasionál (PN) nian nune’e bele hetan aprovasaun, tanba, bainhira lei nee iha ona, bele jere kona-ba jestaun arkivu istóriku sira no mós arkivu Estadu ne’ebé oras ne’e ministériu ida-idak sei rai ninia dokumentu rasik,” Hugo haklaken.

Segundu, mak presiza hadi’a infraestrutura tanba iha Timor mínimu iha ona instituisaun públiku tolu mak rai arkivu, ezemplu Centro Nacional CHEGA!, Arquivo e Museu da Resistência Timorense (AMRT) no Arquivo Nacional Timor-Leste (ANTL), nu’udar Institutu Estadu nian.

Nia esplika, instituisaun tolu ne’e ida-idak halo hela esforsu oinsá bele iha fatin seguru tanba arkivu ne’e susar atu halo protesaun ho armajenamentu ne’ebé di’ak.

Terseiru, mak halo hela esforsu atu fó kapasitasaun ba arkivista sira, ezemplu CNC iha ninia arkivista rasik ne’ebé estuda kona-ba oinsá halo prezervasaun ba arkivu sira.

Bainhira kondisaun tolu ne’e hadi’a hotu ona, tuir Hugo,  mak bele halo kooperasaun ho nasaun sira atu bele brani hodi foti no lori dokumentu sira ne’e mai Timor.

Diretor Hugo iha ninia serbisu fatin, edifísiu CNC, eis Komarka Balide, ohin, hateten oras ne’e mundu modernu, nune’e dalaruma arkivu sira ne’e la presiza lori mai, maibé halo de’it kooperasaun ho sentru arkivu sira atu dijitaliza tiha nune’e bele asesu online de’it.

Kondisaun tolu ne’e, nia informa, hanesan programa CNC nian, ne’ebé propoin iha orsamentu jerál Estadu (OJE) 2020 atu hadi’a uluk armajen ba arkivu nian.
Tanba, oras ne’e, dokumentu barak loos mak tama iha CNC no komesa dijitaliza, ne’ebé tuir planu sei sosa mós ekipamentu dijitalizasaun.

Aleinde ne’e, CNC iha hela kasete gravasaun kuaze rihun rua-nulu (20.000), kona-ba ema sira-nia testemuña no presiza halo dijitalizasaun tanba kasete sira ne’e besik tinan 20 ona.

Diretór Hugo hein katak ho planu ne’e iha tinan oin bele finaliza dijitalizasaun.

Jornalista: Cipriano Colo

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here