Prezidente Komisaun Organizadora ba Festa Konsulta Populár, 30 agostu 2019, Kay Rala Xanana Gusmao. Imajen/Antonio Goncalves

DILI, 2 setembru 2019 (TATOLI)—Kalan ne’e duni, ha’u rona husi rádiu katak Militares Indonézia sira kaer tiha ona Lider Movimentu Irian Jaya… ha’u nunka bele mehi katak, iha tinan 1992, ha’u bele hamutuk ho nia iha Lembaga Permasyarakatan Cipinang (LP Cipinang) ka Prizaun Cipinang, Jakarta, Indonézia.

Iha ámbitu komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 iha Covalima, Suai, Prezidente Komisaun Organizadora, Kay Rala Xanana Gusmão, sita liafuan refere hodi hato’o ninia lia-tatoli ba povu Covalima tomak.

Katak, antes nia [Xanana] rona rádiu iha kalan ne’ebá, iha dadersan ne’e tanba nia ho nia membru sira la’o husi Ponta-Leste atu ba Zumalai enfrenta kabun hamlaha-boot, sira konsege foti-na’uk populasaun nia ai-farina sira be kuda iha to’os laran hodi kalsu netik sira nia kabun be mamuk hela, maibé sorte laek tanba ema na’in kaer-toman sira. Husi timoroan sira kaer-toman malu, husi ne’e hatudu duni katak timoroan hotu-hotu partisipa iha FUNU.

“Oan sira, ami hatene imi mai husi dook, agora ita kombina, imi presiza ba de’it uma-to’os lori mak batar fulin ne’ebé ami rai hela iha ne’eba, maibé kuidadu labele halo ain-fatin, no sama arbiru de’it,” dehan Prezidente Komisaun Organizadora ba Komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20, Kay Rala Xanana Gusmão, hodi haktuir ka hasara tuir katuas ida ko’alia ba sira.

Atu hatene istória FUNU no LUTA ida ne’e nian, Ajénsia TATOLI fó sai hikas Xanana ninia lia-TATOLI ba komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 ho ninia lian “TATOLI”=Tama To’o Lidun sira be subar iha jerasaun foun sira nia fuan atu refleta no aprende ba memória pasadu.

Maluk sira hotu…

Iha loron hirak ne’e, ita sei hamutuk selebra loron boot ida iha ne’ebé, tinan ruanulu (20) liu ba, povu tomak mak hamriik, determinadu tebes atu ba tú iha urnas, hodi hadau tiha ita-nia rain husi invazores no okupantes sira.

Iha loron hirak ne’e, mak loloós ita hotu tenke halo reflesaun kona-ba funu naruk ne’ebé ita hasoru ho terus no susar barak tebes.

Depois de fulan Abril tinan 1974, timoroan sira organiza-aan tuir sira-nia hanoin ba futuru Timor Lorosa’e nian, hodi nune’e polítika mak la’o makaas iha ita-nia rai-laran. Kontradisoens iha ideolojias halo partidus sira komesa soran malu, no UDT halo golpe iha Dili.

Depois de konflitu armada ne’e, inimigu komesa tama iha fronteira no okupa tiha Atabae, nune’e FRETILIN halo proklamasaun unilateral ba independénsia, hodi hamosu RDTL iha 28 de Novembru tinan 1975.

Iha dadersan loron 7 fulan Dezembru tinan ne’e duni, Dili hadeer ko hakfodak tanba avioens Indonéziu semo hale’u sidade hodi soe parakedistas.

Husi tempu ne’eba, iha fatin hotu-hotu hala’o hela rezisténsia, maibé tuir de’it komandante sira ida-idak ninia inisiativa. Iha ona fulan Maiu tinan 1976, mak akontese reuniaun iha Soibada hofi organiza Estrutura Rezisténsia no Luta Armada nian, tuir Setóres militares no Komisariadus Politikus. Nune’e, Caovalima (Sauai), hamutuk ho Bobonaro, halo parte ba Setór Sentru Sul.

Iha fulan Maiu, tinan 1977, depois de reuniaun Comité Central Fretilin (CCF), iha Laline, mosu problemas iha nível nasionál, ne’ebé hada’et ba rai-laran tomak. Peoblemas sira ne’e mak halo mós Komandante di’ak tebes ida, Espirito Santo, mós ita oho tiha no seluk tan sai dadur.

Iha tempu ne’ebá mós, inimigu hahú kedas ona ninia Operasoens Serku no Anikilamentu ba Bazes dr Apoiu, iha ne’ebé ezije ba populasaun no forsas hakiduk no halo movimentu makaas hodi mate hamlaha, moras nomós, ho deskontrolu boot, ema barak mate tanba inimigu oho. Inimigu hahú sobu husi Setór Fronteira Sul, hakat ba Fronteira Norte, hodi ba toó iha Ponta-Leste.

Setóres hotu-hotu naksobu tutuir malu, ho situasaun defisil ne’e hotu mak halo populasaun tomak, iha nível nasionál rende ka ema kaptura hotu. Populasaun ema kaer hotu, forsas mós rende, nune’e mós kuadrus politikus no militares, balun mate balun rende. Inimigu bele hetan kontrolu totál ba vilas tomak.

Hahú iha tinan 1978 to’o tinan 1979, inimigu kontrola tomak ona populasaun, maibé ho neineik atividade klandestina mós book-aan daudauk.

Iha 1980, husi Ponta Leste, ha’u ho kompañia ida, ne’ebé hanaran Destakamentu Ligasaun Nasionál, ami esforsa-aan ba to’o Sentru no Fronteira, hodi buka tuir kuadrus no forsas ne’ebé namkari. To’o duni Remexio, naibé la konsege hakat liu ba Fronteira Norte, tanba inimigu, ne’ebé buka tuir sira ne’ebé halo operasaun iha Dare no Marabia, mak tahan tiha, hodi fila ba Sentru no esforsa-aan nafatin hodi to’o duni Ainaro.

Nune’e, mak bele duni hala’o Konferensia Nasionál, iha Laline, iha fulan Marsi tinan 1981, atu reorgnaiza fali Frente Armada no Rezisténsia tomak, hodi kria Conselho Nacional de Rezisténsia Maubere (CNRM).

Iha ona 1988, husi Ponta-Leste ha’u hakat liu mai Ainaro, hodi sa’e Foho Ramelau no tun fali husi Zumalai nia leten. Ha’u-nia grupu, la liu gerrileiru sanulu (10), hamlaha ona no ami tama to’os ida, hodi fokit aifarina ruma hodi tein. Liu tiha loron ida, populasaun mane na’in tolu mosu iha ami-nia fatin, hodi si’ak ami ba husik hela sinais iha sira-nia to’os laran, hodi HANSIP sira haree karik bele baku no dadur sira. Ami hotu hakfodak ho moe uituan.

Katuas ida dehan nune’e, “Oan sira, ami hatene imi mai husi dook, agora ita kombina, imi presiza ba de’it uma-to’os lori mak batar fulin ne’ebé ami rai hela iha ne’eba, maibé kuidadu labele halo ain-fatin, no sama arbiru de’it.” Ami hakuak malu no hametin duni konviksaun povu nian katak ema hotu-hotu partisipa iha funu.

Kalan ne’e duni, ha’u rona husi rádiu katak Militares Indonézia  sira kaer tiha ona Lider Movimentu Irian Jaya… ha’u nunka bele mehi katak, iha tinan 1992, ha’u bele hamutuk ho nia iha Lembaga Permasyarakatan Cipinang (LP Cipinang), Jakarta, Indonézia.

Agora, ha’u ba asuntu seluk… Maluk sira, foinsa’e sira barak mak kala rona pna kona-ba “kontak dame” ka Sesar Fogo iha tinan 1983. Husi Ponta-Leste ha’u hakat ba Sentru hodi hasoru membru Komite Sentral Fretilin (CCF) atu bele aprova kontaktu ho Ofisiais Militares no konkorda kona-ba objetivus Rezisténsia nian.

Objetivu ne’ebé aprezenta ba governu Indonezia, liu husi Koronel Purwanto, mak negosiasoens ba Solusaun Pasifika, hodi rezolve problema Timor Leste nian.

Dalan ba negosiasoens ne’e komandu da luta propoen; (1) Envolvimentu nasoens unidas nian, hodi buka halibur Portugal, nudar pótensia administrante, ho Indonézia nu’udar pótensia okupante; (2) Envolvimentu fórsas politikas hotu-hotu iha Timor-Leste, atu partisipa iha negosiasoens; (3) Referendu fó ba povu oportunidade atu fó sai ba mundu kona-ba sira-nia direitu; (4) Husu mós envolvimentu internasional iha prosesu ne’e.

CNRM hala’o nia knar to’o 1998, hodi muda ba CNRT (Conselho Nacional da Resisténcia Timorense), iha Paniche, Portugal, halibur Fretilin, UDT no Partidu sira seluk.

Tinan 1983 too tinan 1999, povo maubere hein kedan TINAN SANULU RESIN NEEN!

Ohin, iha Covalima-Suai, ita halo selebrasoens ba Konsulta Populár, ne’ebé hahú husi Munisípiu iha Leste (Lautem), iha loron 31 fulan Jullu 2019, ho hanoin katak povu tomak bele haksolok no halo reflesaun ba eventu boot ne’e!

Ha’u hakruuk ba Rai-lulik no Matebian sira hotu, la haluha ita-nia Eroi sira hotu, ne’ebé ha’u labele temi ida por ida, husi Kuadrus Militares no polítiku no mós kombatentes Falintil Aaswa’in nian nomós populasaun hotu ne’ebé mate iha funu laran, imi rasik, maluk sira, labele haluha.

Hako’ak boot ba maluk sira tomak!

Kay Rala Xanana Gusmão

Notísia relevante:Xanana Nia Lian “TATOLI” (X)

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór     : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here