Ilustrasaun

DILI, 22 agostu 2019 (TATOLI)-Pasiente ne’ebé sofre kankru serviks rejistadu iha HNGV (Hospital Nacional Guido Valadares), iha 2018, purvolta 10% no haruka sira ba tratamentu iha estranjeiru tanba rekursu umanu la sufisiente.

“Iha tinan 2018 pasiente ne’ebé ita haruka ba rai li’ur hamutuk 198 maibé iha 10% sira ne’e mak kankru serviks ninian no ita-nia rekursu umanu la sufisiente tanba ne’e mak kazu hirak ne’e ita halo tratamentu tenke haruka ba rai li’ur,” dehan Xefe Departamentu Kontrolu Moras La Hada’et, Frederico Bosco Alves dos Santos, ba Ajénsia TATOLI iha nia knaar fatin, Eis-SPK, Lahane, horiseik.

Médiku ne’e esplika, moras kankru serviks hanesan moras ida ne’ebé tama iha kategoria la hada’et tanba moras kankru ne’e afeta ba inan-feton sira ne’ebé mak kabeen sedu no halo relasaun seksuál ho minoridade, ida ne’e ba futuru sei afeta ba risku kankru serviks nian.

Médiku Frederico Bosco Alves dos Santos esplika, feto ne’ebé iha parseiru relasaun seksuál ho mane oioin, ida ne’e mós risku ida atu hetan moras kankru serviks no mós Human Papilona Virus (HPV) no mós infesaun transmisaun seksuál sira seluk ne’ebé feto ida bele hetan ka mane ida bele hetan hodi hada’et ba feto seluk no iha futuru mai ema ne’e bele hetan moras kankru serviks.

“Hanesan moras sira seluk mak ninia supresaun imunidade tun hanesan fuma tabaku, hemu alkol no mós iha presaun ki’ik hanesan ai-moruk ruma feto sira uza no ikus liu mak oan ne’ebé barak (multipariedade) ida ne’e mós hetan moras kankru serviks,” dehan médiku timoroan ne’e.

Xefe Departamentu Kontrolu Moras La Hada’et, Frederico Bosco Alves dos Santos haktuir katak bazeia ba risku ida ne’e mak Ministériu Saúde (MS) ninia polítika ida hodi responde no asaun ne’ebé mak MS foti hodi halo ba promosaun, prevensaun, maibé iha mós detesaun sedu ba ema ne’ebé mak sofre ba moras ida ne’e. Nune’e mós iha tempu hanesan, hala’o tratamentu bainhira ema ruma moras ba ida ne’e.

“Iha promosaun ninian mak agora daudaun ita hotu akompaña mak iha saúde maternu infantíl, bainhira iha edukasaun saúde reprodutiva, bainhira ita reforsa mak ninia objetivu atu fó hanoin ba inan-feton sira atu koñese risku sira ne’e para sira prevene sira-nia an,” dehan Frederico Bosco.

Médiku, Frederico dos Santos informa, prevensaun ba moras kankru serviks ne’e iha parte tolu hanesan prevensaun primária, sekundária no tersiária. Prevensaun primária mak ita ko’alia kona-ba edukasaun ba fatór risku sira hanesan mak labarik minoridade labele halo relasaun seksuál no labarik minoridade iha risku boot ba kankru serviks bainhira halo relasaun sedu.

Inan-feton sira ne’ebé ko’us ka kaben na’in sira, ba oan multipariedade ne’e iha risku kankru serviks. Nune’e mós, feto ka mane ne’ebé halo relasaun seksuál livere bele mós HPV tanba virus ida ne’e mak nia porsentu boot ba feto ida ne’ebé hetan kankru serviks.

Tanba ne’e mak edukasaun hodi halo prevensaun ida ne’e hodi sai prevensaun primária no mós ida seluk mak vasina inan-feton sira ne’ebé idade atu tama iha reprodutiva ninian no idade atu tama ona menstruasun husi fase adolsente ba iha adultu ninian, entaun tenke vasina hodi nune’e bele prevene moras ne’e.

“Feto sira tenke vasina ho bolu dehan Human Papilona Virus ne’e, ita fó antes imunizasaun no vasina ne’e ba inan-feton sira para hodi prevene Virus Papilona Humano ne’ebé kauza husi kankru serviks tanba kankru serviks ne’e boot tebes hodi hamate ema,” médiku ne’e fó hanoin.

Nia esplika tan, prevensaun sekundária ne’e ita ko’alia kona-ba atu deteta sedu hodi halo prevensaun antes no MS integra ona iha pakote esensiál ba moras la hada’et tanba ne’e ita prepara fasilidade saúde, iha pesoál saúde, tenke fó treinamentu saúde ba sira prepara mós kondisaun atu nune’e feto sira ne’ebé iha risku fó identifikasaun sedu ba iha fasilidade saúde hodi nune’e inan-feton sira mós bele check up(konsulta) sedu hodi haree kankru serviks ninia funsionamentu, ninia estrutura ne’e normal ka lae para deteta katak ema ne’e hetan risku duni para sujere sedu ba Iha HNGV hodi foti medida.

Prevensaun tersiariu mak halo deteta ba kasu sira ne’ebé mak  deteta ona hodi bele prevene no la bele hamosu selula ida ne’ebé ke iha posibilidade para ataka fila fali órgaun seluk bolu dehan metastase signifika katak difisil tebes atu halo tratamentu ona.

“Iha Timor-Leste, ita tama ba kankru serviks ninian ne’e, maioria ita deteta tarde liu tanba ne’e kauza mortalidade aas tebes ba inan-feton sira ne’ebé mak hetan kankru serviks. Bainhira ita-nia nia sistema saúde estabelese ho di’ak no aproveita di’ak, ba inan-feton sira iha Timor-Leste ne’e seguru katak ita bele redús taxa mortalidade ba moras kankru seviks ida ne’e,” nia informa.

Médiku timoroan ne’e esklarese katak ita ko’alia kona ba kankru serviks iha Timor-Leste boot tebes. “Ministériu Saúde tenke iha konfiansa maka’as hodi bele hasae ina- feton sira-nia hanoin no mós kapasita mós rekursu umanu no profisionál saúde sira atu nune’e inan-feton sira bele hakbesik an nafatin ba sentru saúde hodi check up ba sira- nia saúde atu nune’e bele halo detesaun sedu”.

Nia akresenta, iha ona programa regulár hanaran pakote esensiál ba moras la hada’et tanba ne’e, tuir nia, inan-feton sira ne’ebé ba halo konsulta, importante rekoñese sinál eh sintoma.

Médiku Frederico Santos esplika, sintoma kankru serviks mak, ezemplu, hanesan raan mutin mai maka’as ho iis ne’ebé forte no mós feto sira ne’ebé sente kabun kidun moras beibeik.

“Ida ne’e mós bainhira hatudu sinál, sintoma hanesan ne’e sira tenke mai lalais iha fasilidade saúde atu nune’e bele komunika ho ita-nia profisionál saúde atu halo detensaun sedu katak hodi halo ezaminasaun fíziku ba pasiente ne’ebé hetan sinais, sintomas hanesan ne’e no bainhira hetan moras kankru halo referénsia lalais ba HNGV atu konsulta ho espesialista hodi nune’e bele foti medida sedu hodi evita moras kankru serviks ida ne’e,” nia sujere.

“Sinais no sintomas ne’e mosu tanba labarik ho minoridade halo relasaun seksuál sedu, ida ne’e mós risku atu hetan moras ida ne’e no iha risku seluk mak babain ema fuma,” nia konklui.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here