Rede Ba Rai halo konferensia imprensa iha salaun Fundasaun Haburas, Farol, Dili, Tersa (09/07/2019). Imajen/Cipriano Colo

DILI, 09 jullu 2019 (TATOLI)–  Rede ba Rai rekomenda ba VIII governu, liuhusi Ministériu Justisa (MJ), atu halo kontrolu ho rigór liuliu halo avaliasaun independente ba programa Serbisu Nasionál Kadastru (SNC-sigla portugés).

Rekomendasaun  Rede ba Rai nian ne’e hato’o liuhusi konferénsia imprensa, ohin, ne’ebé hala’o iha salaun Fundasaun Haburas Faról, Dili.

Portavóz Rede Ba Rai, Inêns Martins Noronha Soares, hateten, iha loron 18 juñu 2019, Rede Ba Rai lansa ona relatóriu peskiza ne’ebé esklarese ba públiku katak,programa SNC iha frakeza barak iha serbisu rejistrasaun rai iha Timor Leste.

Inês Martins Noronha Soares, aprofunda katak, peskiza Rede Ba Rai nian  ida ne’e deskobre katak,programa SNC la transparente no la nakloke ba públiku, viola Lei 13/2017 iha parte oioin,no mós fó ameasa boot ba rai lisan, ba feto no grupu vulneravel sira nia direitu ba rai.

Inês hatutan, maski antes ne’e governu RDTL la interese hodi partisipa iha lansamentu relatóriu Rede ba Rai nian,maibé Rede ne’e interesadu nafatin  atu serbisu hamutuk no durante semana tolu nia laran Rede Ba Rai akompaña deklarasaun no komentáriu husi Ministru Justisa, Manuel Cárceres da Costa, no Sekretáriu Estadu Terras no Propriedade, Mario Ximenes, iha mídia hatudu katak, governu laiha vontade atu tur hamutuk ho Sosiedade Sivíl atu buka solusaun ba problema sira ne’ebé eziste iha  SNC.

Inês subliña tan, komentáriu Ministru Justisa ho Sekretáriu Estadu nian ne’e hatudu katak, sira na’in rua la kompriende konseitu administrasaun nakloke,ne’ebé esklarese iha Dekretu-Lei 32/2008 ka direitu asesu dokumentu ofisiál sira ne’ebé esklarese iha Dekretu-Lei No 43/2016.

Portavós Rede Ba Rai ne’e fó hanoin katak, iha loron 19  juñu 2019,Sekretáriu Estadu Terras no Propriedade hato’o katak,programa SNC nakloke ba públiku,tanba fulan-fulan hato’o relatóriu ba Governu. Tanba ne’e, Rede Ba Rai konsidera  deklarasaun ida ne’e sala iha parte rua, ida maka Peskiza ne’ebé hala’o husi Rede Ba Rai hatudu momoos katak,programa SNC la transparente no la nakloke ba públiku.

Atu klarifika ida ne’e, Rede Ba Rai temi mós dadus balaun katak, kontratu ne’ebé fó ba kompañia GMN-Holding no ARM-APPRIZE ho prosesu adjudikasaun direta no la loke tenderizasaun ba públiku atu kompañia seluk bele aplika.

Alende ne’e, Relatóriu trimestral, anuál, relatóriu avaliasaun no progresu serbisu husi SNC nunka fó sai ba públiku no la fahe iha website,Programa SNC la publika sai progresu serbisu,Governu la esplika prosesu avaliasaun ne’ebé sira uza atu halo avaliasaun ba serbisu husi kompañia rua ne’e.

Alende ne’e, Peskizadór Rede Ba Rai bazeia ba Dekretu Lei 43/2016, hatama pedidu formal ba Ministériu Justisa husu atu halo kopia ba informasaun ofisiál liga ho programa SNC nian, maibé Rede Ba Rai hetan de’it autorizasaun atu konsulta dokumentu sira ne’e iha oras balun nia laran, no la autoriza Rede Ba Rai atu halo kopia ba dokumentu hirak ne’e.

Inês klarifika liu tan, iha prosesu tuir mai,Rede Ba Rai hatama pedidu ba daruak nian, no Ministériu Justisa la fó ona lisensa ba Rede Ba Rai atu asesu ba dokumentu hirak ne’e maske tuir Dekretu-Lei No 43/2016 Regra Sira kona-ba Asesu ba Dokumentu Ofisial sira katak,tuir loloos dokumentu ne’e bele fó sai ba públiku.

Nia dehan, maske SNC submete relatóriu serbisu trimestral ba Governu,maibé relatóriu sira ne’e nunka fó sai ba públiku no la publika iha website.

Nia informa liu tan katak, iha loron 27  juñu 2019, Ministru Justisa rasik hateten katak “informasaun kona ba dadus rai nian SNC la bele fó sai tanba ema-nia privasidade”.

Rede Ba Rai konsidera Deklarasaun husi Ministru Justisa la loos, iha parte rua mak hanesan, informasaun barak ne’ebé presiza fó sai atu garante prosesu transparente la inklui informasaun privadu.

Inês fó ezemplu, relatóriu anuál, relatóriu trimestral, avaliasaun ba programa SNC, kontratu ne’ebé mak asina entre GMN-Holding, ARM-Apprize no Estadu RDTL – dokumentu hirak ne’e la inklui informasaun privadu ema nian so inklui de’it informasaun kona-ba lala’ok programa SNC nian.

Nia esplika, tuir Dekretu-Lei No 43/2016klaru katak,povu iha direitu atu hetan asesu ba tipu dokumentu sira ne’e.

Ho baze ne’e maka Rede Ba Rai konsidera Ministru Justisa ninia komentáriu la lójiku. Tanba bazeia ba prosesu rejistrasaun rai ne’ebé mak esklarese iha Lei 13/2017 katak,depois de rekolla dadus kona-ba deklarante,na’in ba rai tenke publika mapa hodi komunidade tomak bele haree atu verifika fali dadus sira.

Rede Ba Rai husu atu Mapa ne’e publika iha nivel munisípiu no ema hotu bele ba haree mapa pársela, naran deklarante no númeru úniku identifikasaun pársela (NUIP).

Bazeia ba rezultadu peskiza husi Rede Ba Rai hatudu katak,SNC la transparente no viola mós Lei 13/2017 iha parte oioin.  Tanba ne’e Rede Ba Rai rekomenda ba Governu atu halo avaliasaun independente ba programa SNC iha tempu badak.

Avaliasaun ida ne’e tenke nakloke no independente no tenke investiga asuntu: asesu ba prosesu rejistrasaun rai, kualidade de dadus, impaktu ba nivel konflitu iha rai laran, impaktu ba ema vulneravel, impaktu husi prosesu rejistrasaun ba rai lisan no prosesu ninia sustentabilidade no mós transparénsia.

Peskiza ida ne’e hala’o ho objetivu atu haforsa povu nia direitu ba rai iha futuru. Prosesu ne’e hala’o ho modelu kolaborativu tebes ne’ebé kompostu husi advogadu, ema peritu ba asuntu sosiál no ema tékniku ne’ebé mak iha esperiénsia barak servisu kona-ba asuntu rai iha Timor-Leste.

Peskiza hala’o Rede Ba Rai ne’e husi Asosiasaun Rede Covalima (ARC), REINO, Belun, FFSO, Fundasaun Mahein (FM), HAK, Jurista Advokasia (JA), JSMP, KSI, La’o Hamutuk, Liberta, Oxfam, no Sekretariadu Rede ba Rai.

Notísia Relevante : http://www.tatoli.tl/2019/06/relatoriu-peskiz…e-hapara-servisu/

                               http://www.tatoli.tl/2019/02/snc-nakloke-simu-auditoria/

Jornalista          : Cipriano Colo

Editór                : Francisco Simões

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here