Komandante Pasqual Ximenes Pereira alias Nicson

LIQUIÇÁ, 2 jullu 2019 (TATOLI)—Komandante Pasqual Ximenes Pereira alias Nicson, sasin ba saudozu Jaime Riberio alias Samba-Sembilan iha prosesu funu to’o funu ramata.

Bainhira Indonézia invade iha 7 dezembru 1975, Komandante Nicson ho Samba Sembilan la koñese malu. Hafoin Eroi Boot Nicolau Lobato mate, prosesu funu ba libertasaun nasionál dezorganizadu.

“Ita-nia rai ne’e dezorganizadu. Hafoin konferénsia iha Lalini, Xanana Gusmão orienta ami buka ligasaun tuun-sa’e hodi buka hatene katak ita-nia maluk balun sei subar iha tinan 1980, maibé defisil tanba ami ho ami mós deskonfia malu tanba la koñese malu. Buka ligasaun ne’e todan tebes,” haktuir Nicson ba Agência TATOLI iha Suku Ulmera, Postu Bazartete, Munisípiu Liquiçá, tersa (2/7).

Nia dehan, bainhira eroi na’in-tolu (Nicolau Lobato, Sahe ho Lear) mate, hanesan ró karik luta ida ne’e mout tiha ona, entaun hosi Ponta Leste mak Xanana orienta soldadu FALINTIL ba dala tolu atu buka malu.

Dahuluk, Komandante ida naran Rojas Ko’osusu mai uluk konsege hetan asistente ida naran Laloran (mate tiha ona), maibé to’o Waimori grupu ida ho kilat tolu kontrola tiha, sira lori ba informa ba komandante rejiaun, Ologari, uluk segundu komandante iha Brigada Choque, agora dadaun nia CPD-RDTL.

Nune’e, informa ba tiha ba Ologari, nia mak komanda fali rejiaun ida tomak bolu dehan Koluna Negra hodi tiru malu iha Turiscai, entaun halai fila-fali ba Lorosa’e.

“Mai fila-fali, ha’u rasik ho Kay Rala Xanana Gusmão ami kompañia ida mai hela tiha iha Sentru Leste (área Manatuto). Hosi ne’ebá mak buka fali mai iha Tasi Mane nian, tanba rona dehan katuas matebian Samba ho kompañia ida iha ne’e no mai to’o iha Aikurus (Remexio), ema kala informa, ami tiru-malu, ami-nia kompañia seksaun mate tiha ne’ebá, entaun ami halai fila-fali ba lorosa’e. To’o iha Sentru-Leste, saudozu Ko’osusu ho Komandante Rai Lakan mate ona,” nia haktuir.

Tanba ne’e, Nicson hateten, sira komesa hanoin ona para depois subar Xanana ne’e ho objetivu halo oinsá para Xanana bele moris komanda funu.

“Ha’u sei ki’ik, ha’u mós la fiar Xanana halo funu atu manán funu. Ha’u-nia hanoin hanesan ne’e tanba Nicolau Lobato, Sahe,  Lear, ema ne’ebé kapasitadu, sira funu to’o mate, ita la manán. Sé mak fiar bele manán funu. Uluk ema barak ko’alia. Agora ne’e mak sira lahatene, maibé uluk ne’e barak ko’alia no la fiar ita manán funu, entaun ami tenta fali hosi Tasi Mane, ami ba konsege hetan katuas Reak Leman sira, maibé ami atu tiru malu. Sira deskonfia dehan ami inimigu no ami mós deskonfia dehan sira mós inimigu, entaun ami la konsege hasoru malu no ha’u desidi ami fahe malu tiha,” nia lembra.

Hosi fahe malu ne’e, nia dehan, sira fila-fali ba lorosa’e. Kuandu hasoru malu ho Komandante En-Xefe, Kay Rala Xanana Gusmão ho Xefe Estadu Maiór, Taur Matan Ruak, foin hatene dehan sira mak halo operasaun iha Marabia ne’e, entaun iha ne’e pelotaun ida maka subar hela hanesan Komandante Maukaro subar hela ho Segundu Komandante Henrique ‘Sabalae’ ho katuas Ernesto ‘Dudu’ inklui Samba-Sembilan sira subar hela.

Nune’e, hahú nota katak, entaun momentu ne’ebá Komandante Nicson hamutuk ho na’in 31 ho kilat 26. “Ami ba buka hetan saudozu Samba-Sembilan ne’e, ami na’in-rua seksaun ida. Ema ne’ebé ba hetan Reak sira mak ami na’in-rua Samba-Sembilan. Mai hosi lorosa’e ha’u mesak de’it ona. Kompañia ne’e mate hotu. Hamutuk ho katuas Xanana hela de’it ami na’in 8 ka 9 hanesan ne’e, maibé ema ba hetan katuas Reak sira ne’e só ha’u de’it mak moris. Ami na’in-rua ne’e seksaun ida. Ami na’in-rua ne’e kolega. Ha’u-nia ain ne’e fisur kona iha Kablaki, kuandu ba hetan Komandante Venâncio Ferraz,” Nicson haklaken.

Nia tenik, kuandu nia hetan Komandante Ferraz ne’e la hanesan komandante sira seluk. Komandante Ferraz dehan nune’e: “Ha’u ne’e laiha Komité ida komanda ha’u. Ha’u ne’e independente. Ne’e dudu la ba. Sé mak Xanana, ha’u la koñese. Sé mak Mauhunu ha’u la koñese. Rojas Ko’osusu ha’u la koñese”.

Durante prosesu ida ne’e, nia afirma, saudozu Samba-Sembilan mak apoia no tau matan Komandante Nicscon, tanba soldadu hotu. “Nia mak haree ha’u. Karik han ka la han, karik presiza buat ruma, nia (Samba-Sembilan) mak ajuda ha’u maka ami ba hetan Ferraz sira. Momentu ne’e, ami hetan katuas Reak ne’e sira ho forsa na’in 99 ho kilat 33 resin. Komandante Ferraz sira hamutuk forsa na’in 70 resin ho kilat 20 resin,” nia lembra.

Hafoin hasoru ne’e no bainhira to’o iha Komandu Luta, Nicson dehan, Komandante Ferraz kaer la metin ne’e ho maun Xanana koñese malu. Momentu hahú funu, Xanana mak organiza sira ba na’ok kilat iha destakamentu maibé falla, tanba koordenasaun ladún di’ak ne’e falla, entaun ema kaer hotu sira.

“Xanana konta ha’u nune’e. Kuandu kaer sira ba halo inkéritu, ita-nia maun Rogério ne’e iha oin. Xefe Estadu Maiór naran Guido iha oin. Ema dehan, afinál señor Xanana ne’e jornalista ne’e iha hotu laran, maibé ita-nia maun Xanana ema respeitu, katuas Ferraz sira ne’e Komandu Luta haree la hetan. Hosi ne’ebá, hahú koñese malu no depois hamutuk no kuandu hatene Nicolau Lobato ho sira seluk mate ona, Xanana komesa re-organiza fali funu hodi agora ita bolu loron 3 de Março hodi fahe ba rejiaun 3 hanesan Rejiaun Funu Nafatin mak ponta-leste hosi Baucau, Viqueuqe Lospalos, Rejiaun Nakroma hosi Baucau, Viqueque, Dili no Betano, Rejiaun Nakroma mak hosi Dili, Betano ba Fronteira. Forsa namkari iha territóriu nasionál.

Entaun, Komandante Henrique mate ona ema Leorema-oan, sira mak fera hosi Katrai-Lauana mai, atu mai foti Komandante Ernesto ho Komandante Maukaro iha entre Ermera ho Liquiçá, maibé ema korta tiru mate hotu. Agora ema ida, rua sei moris. Aban bainrua sei sai testamuña, katak tebes ka lae sira na’in-rua mak mai lori fali sira ba iha Sentru-Leste.

To’o iha ne’ebá (lorosa’e), Komandante Maukaro ne’e ita hatene ona…la halimar, oho, oho tebes, entaun ba serku Aitana ne’e halo buat hotu-hotu rahun hotu, sira hanoin dehan bosok, sira atu oho tan. Sorte ema sira sai hosi serku Aitana ne’e konsege hetan, nia kalma, nia kompriende depois mak ba fali fronteira.

“Momentu konferénsia iha Lalini, ami fahe rai, fahe kilat, fahe forsa. Ne’e ami na’in-tolu, matebian (Samba) ne’e ho ha’u no Ainaro-oan ida naran Busa Bulak. Ami na’in-tolu ne’e restu, entaun saudozu Ko’osusu dehan hanesan ne’e; Nicson, Samba, Busa Bulak ba tan kinta kompañia, entaun ami na’in-rua mai hamutuk hosi ne’ebá kedas be kolega di’ak to’o agora nia mate,” nia haktuir.

Tanba situasaun ne’e defisil, nia salienta, ema mate ba beibeik entaun responsabilidade ne’e hanesan rekai, mai tan-mai tan, nia (Samba) asumi to’o Komandante Rejiaun IV no hanesan mós kolaboradór.

Hosi ne’ebá haree katak forsa mós metin no barak, Komandante En-Xefe, Kay Rala Xanana Gusmão fó orientasaun ho liafuan nune’e: “Funu para ita tenke ukun-aan, maske defisil tenke ukun-aan. Samba dehan ba ha’u, funu ne’e mate, mate ona. Ita fiar jerasaun tuir mai sei kontinua funu ne’e. Importante tempu ida ita atinje orentasaun maun Xanana nian.

Nicson dehan uluk ema barak mak la fiar dehan ukun-aan, maibé to’o ikus ukun aan, balun sai ministru, balun prezidente, balu sai administradór, balu sai xefe postu.

Bainhira salva Komandante En-Xefe ho Xefe Estadu Maiór, Komandante Nicson labele esplika klaru, tanba estratéjia funu, kuandu funu hasoru Indonézia ne’e hanesan funu hasoru elefante, hasoru leaun ne’e. Iha fatin ne’ebé de’it, ezisténsia FALINTIL ka FRETILIN ne’e inimigu, ai mós inimigu, fatuk mós inimigu, kilat mós inimigu, maibé buka oinsá mak bele salva, buat hotu-hotu fera hosi ulun-fatuk.

“Ita-nia saudozu Samba-Sembilan ne’e inklui salva ita-nia boot sira balun. Momentu iha Aitana, ita-nia maun ho ami mak iha ne’ebá. Komandante Maukaro mós iha ne’ebá. Ita-nia maun kuandu atu mai hosi loromonu, uluk maun Xanana iha de’it Sentru-Leste, nia mai to’o de’it iha Sentru-Leste depois fila-fali. Kuandu atu mai liu loromonu kuandu inimigu deteta tiha ne’ebá, sira na’in-tolu mak lori sai maun Xanana sai—saudozu Maukaro mak lori sai, saudozu Super mate ona, saudozu Lesarudu mak lori sai. Ami sira ne’e ba tiha halo operasaun,” Nicson tenik.

Nia esklarese, Kay Rala Xanana Gusmão mak substitui Nicolau Lobato ho Lear, nia prontu iha ne’ebé de’it, prontu defende hodi atinje objetivu. “Uluk forsa ne’ebé tiru malu ne’e ketak, ida ne’ebé halo ligasaun ne’e ketak, ida ne’ebé komanda ne’e ketak, ne’ebé ita-nia maun Xanana hanesan karreta karik, nia ne’e promotór ka mesin, nia mak estratéjia polítika no militár. Ita-nia forsa kilat laiha, maibé halo nusá mak bele hadau kilat para hodi aumenta ita-nia forsa hodi funu nafatin para ita bele manán, tanba ita-nia kondisaun militár ne’e Portugál ninian, maun Xanana haforsa morál ba forsa sira hodi funu nafatin. Povu ne’e fiar tiha ona Indonézia, ninia kilat barak, ninia foos barak, osan barak, karreta no motorizada iha hotu”.

Komandante Nicson dehan, uluk iha ai-laran sé mak dehan ema 50 no 60 iha ai-laran bele manán funu, entaun Xanana halo estratéjia polítika no militár depois fó ba polítiku sira orienta soldadu sira, katak karik kaptura populasaun hato’o hela katak Timor sei ukun-aan’.

Nia husu ba estadu atu tau-matan saudozu Samba 9 nia oan sira, tanba luta iha prosesu funu la hanesan ho luta ba prosesu dezenvolvimentu. Nia afirma, ema balun dehan luta ba prosesu dezenvolvimentu todan, ne’e ko’alia hanesan la hatene povu Timor-Leste nia luta iha funu naruk ida ne’e. Tanba ne’e, jerasaun veteranu merese hetan atensaun maka’as hosi estadu.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here