Kay Rala Xanana Gusmão (klaran) altura dadur iha Cipinang, Salemba, Indonézia. Imajen google

DILI, 20 juñu 2019 (TATOLI)—Maromak… Povu Timor sala sá! Hodi hetan susar beibeik nune’e? Rai na’in Timor Lorosa’e, imi fila kotuk ba ami kle’ur tebes ona. Se rai Timor Lorosa’e ne’e, la serve ba ami atu tuur, hodi kuda bua no malus. Husik ba…! Husik ami mohu. Timor Lorosa’e, sei la temi nia na’in (Prezidente CNRT no Komandante FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão).

Fraze balun iha leten ne’ebá, foti hosi poezia hosi Prezidente Concelho Nacional da Resistência Timorense (CNRT) no Komandante FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé hakerek iha Salemba, Jakarta, Indonézia, iha fulan abríl 1999 hafoin liu tiha loron ida akontesimentu Masakre Liquiçá iha Igreja São João de Brito Liquiçá ne’ebé rezulta timoroan barak mate no balun hetan sofre.

Poezia ho títulu “Orasaun Xanana Ba Timor Lorosa’e” ne’e, suli hosi Xanana ninia segredu klamar nian ne’ebé hanesan wee-horis [matan] ne’ebé moris ba nafatin hosi jerasaun ida ba jerasaun ida seluk ne’ebé sei moris mai iha loron aban. Xanana nu’udar “poezia klamar nian”  ne’ebé halo “klamar” sira moris hodi luta to’o manán ukun rasik-án. Tanba, Xanana ninia poezia ne’e la mai hosi fraze maibé mai hosi espresaun klamar ida-nian tanba poezia ko’alia ho segredu klamar nian.

Kay Rala Xanana Gusmão. Imajen espesiál

Ba Xanana, uluk luta kontra okupasaun Indonézia hodi liberta povu no pátria to’o manán ukun rasik-án ne’e, nia mak hamoris poezia “Unidade Nasionál” nian hodi halibur timoroan sira hosi rai-ulun to’o rai-ikun moris unidu iha ninia komandu. Ba Xanana,  ohin loron luta atu liberta povu hosi mukit iha era ukun-án ne’e, nia haburas fali poezia “Rekonsiliasaun” nian hodi nahe biti boot ba dame halo timoroan sira be diferensa polítika moris hamutuk hanesan maun-alin raan ida ne’ebé susar atu hafahe no haketak—raan sei la suli-fahe no sei la fakar-leet de’it.

Iha loron ohin, iha Xanana ninia aniversáriu ba dala-73 (kinta 20 juñu 1946—kinta 20 juñu 2019), poezia “Unidade Nasionál” ne’ebé Xanana hakerek, ninia letra sira ne’e hahú malahuk ona tanba anin no abu-abu “Rekonsiliasaun” nian hoban letra sira ne’e sai folin laek, tanba de’it ho razaun “osan dolar” mak hamihis ona “Unidade Nasionál” refere. Ema ida-idak, líder ida-idak inklui Xanana ne’ebé sai Aman ba Unidade Nasional mós koko atu haree de’it ba sira-nia lalatak rasik. Lalatak seluk, povu nia lalatak ne’ebé mosu iha sira-nia leet, sira finji hanesan mahon ida ne’ebé hamahon sira maibé sira [Xanana ho jeraaun tuan seluk] funu hela ho sira-nia lalatak rasik.

Só, iha Xanana nia aniversáriu ba dala-73 ne’e, Xanana sei bele foti ulun sa’e ba lalehan katak Xanana nafatin sai hanesan poezia segredu klamar nian ne’ebé sei gosta halerik ba povu nia terus no sei bele liberta povu hosi mukit ka badinas de’it liberta ukun-na’in mukit sira sai ukun-na’in ne’ebé iha sasán hotu? Lahatene! Maibé, hosi jerasaun ba jerasaun, sei konsidera Xanana nu’udar poezia segredu klamar nian ne’ebé nakonu ho segredu “polítika” ne’ebé susar atu kaer toman nia fukun.

Hein katak, iha loron espesiál ida ne’e, Xanana loke hirus-matan hodi hakerek poezia “Unidade Nasionál” no “rekonsiliasaun” ne’e, hodi hakerek ho timoroan sira-nia língua rasik (Tétun) hodi espresa timoroan sira-nia segredu klamar nian. Xanana hakerek poezia hirak ne’e atu tama iha segredu klamar nian tanba Xanana hakerek poezia sira ne’e ho paisaun no kompaisaun ida. Katak, Xanana hadomi rai-lulik Timor-Leste no hadomi Povu doben Timor-Leste. Xanana buka atu mout no luku iha segredu klamar nian ne’ebé buka atu kria diálogu entre rai-lulik no povu Timor-Leste nia klamar atu fanu povu Timor nia klamar, hadeer no hamriik hamutuk hodi luta hasoru opresaun oioin.

Nu’udar poeta revolusionáriu ida. Xanana nu’udar artista multidimensaun no luta-na’in ida ne’ebé hadomi tebes povu no rai Timor-Leste. Hanesan poeta, Xanana mak manoik ka filózofu ida. Xanana nu’udar ema multidimensaun (renaxensa) tanba iha forsa trinitas [tolu]; Maromak, Forsa Uma-Lulik no Forsa Matebian sira-nian ne’ebé laiha komparasaun mak tuba Xanana nia moris no povu Timor-Leste nia moris.

Iha loron 20 juñu 2019 ohin, Xanana sei bele hakerek poezia ba ninia-án rasik katak “Maromak… Povu Timor sala sá! Hodi hetan susar beibeik nune’e? Rai na’in Timor Lorosa’e, imi fila kotuk ba ami kle’ur tebes ona. Se rai Timor Lorosa’e ne’e, la serve ba ami atu tuur, hodi kuda bua no malus. Husik ba…! Husik ami mohu. Timor Lorosa’e, sei la temi nia na’in” ka Xanana sei hakerek poezia foun ida ba povu Timor-Leste tanba líder jerasaun tuan sira fila kotuk ba malu hodi halo povu sira terus wa’in-wa’in?

Karik Xanana ninia poezia “Unidade Nasionál” no “Rekonsiliasaun” ne’e, sei bele hafolin povu Timor-Leste nia dignidade iha loron aban? Lahatene! Maibé, hein katak, iha Xanana nia aniversáriu ba dala 73 ne’e, ne’e otas nakaras ona, pelumenus Xanana hamutuk ho líder jerasaun tuan sira, labele fahe malu tan, labele haluha kumpri nafatin sira-nia kompromisu polítiku iha tempu pasadu hodi hadi’a rai-lulik no povu Timor-Leste nia moris di’ak.

Rahun di’ak ba Eroi, Komandante ba Luta naruk ida nian no Aman Ba Nasaun. Lulik-na’in no Matebian sira haraik nafatin isin-di’ak, moris naruk nakonu ho neon badaen, atu nia metin iha nia hanoin,  hakarak no di’ak hotu ba Timor-Leste nia di’ak. Tanba, Xanana maka Poezia ‘Segredu Klamar Nian”. Maromak… Povu Timor sala sá! Hodi hetan susar beibeik nune’e? Parabéns El Komandante Kay Rala Xanana Gusmão. Parabéns!

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here