Padre Juvito do Rego de J. Araújo

DILI, 11 juñu 2019 (TATOLI)-Konkordata entre Estadu Santa Sé ho Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) iha loron 14 agostu 2015 ko’alia kona-ba saida mak estadu ho igreja presiza koopera hamutuk atu dezenvolve Timor-Leste, ne’ebé inkluindu dokumentu ho artigu hamutuk 26.

Konkordata ne’e asina, iha ámbitu bainhira RDTL selebra tinan 500 interasaun sivilizasaun sidadania rua (Timor-Leste ho Portugal no Afirmasaun Identidade Timorense), ne’ebé marka mós prezensa husi reprezentasaun espesiál Vatikanu, Eminente Pieter Parolin, iha tempu ne’ebá.

Padre Vigáriu Dioseze Dili, Juvito do Rego haktuir katak husi artigu hamutuk 26 ne’e, iha artigu 11o maka ko’alia kona-ba osan subvensaun publika, ne’ebé molok akordu ne’e halo, estadu fó tiha ona osan millaun 15 ba kada dioseze atu halo dezenvolvimentu. Maibé, ho akordu ne’ebé halo katak governu iha ona paresér ida ne’ebé igreja nia serbisu iha liu kampu edukasaun.

Nune’e, 50% ba área edukasaun (eskola katólika nian hotu), 25% ba asaun sosiál no 15% ba administrasaun eklesiál.

“Tanba ne’e dala barak ema hanoin dehan osan ne’e ba amu bispu sira atu moris di’ak maibé lae. Osan refere hodi tulun povu atu moris di’ak, ne’ebé kooperasaun ne’e, igreja hanesan instituisaun ne’ebé serbisu hamutuk ho estadu. Nune’e, kontribuisaun igreja nian maka ne’e,” dehan amu vigáriu ba Ajénsia TATOLI iha Knaar fatin, Lecidere, tersa (11/06).

Amu mós haktuir tan, artigu 11o ne’e klarifika katak governu sei apoiu orsamentu tuir posibilidade no la hateten fó kada tinan tanba tenke halo akordu.

“Iha momentu asina akordu, ha’u hanesan portavós uma kreda nian no Eis-Primeiru-ministru Rui Maria de Araújo maka asina no indika MNEK sai hanesan portavós Governu nian hafoin hetan ratifikasaun iha parlamentu.  Depois prosesu ratifikasaun, lori mós ba iha Konsellu-Ministru hodi halo aprovasaun no dokumentu ne’e sai husi ne’ebá, aprovadu hanesan baze legál ba akordu finanseiru ida ne’e. Nune’e, kada tinan tenke halo akordu”.

Padre Vigáriu Dioseze Dili, Juvito do Rego informa katak iha tinan 2019 ne’e akordu seidauk halo to’o agora.

Maibé iha tinan 2017 akordu ne’e halo no governu disponibiliza millaun 15. Husi millaun 15 ne’e, millaun neen (6) mak fó ba igreja maibé millaun 9 hela iha governu nia liman tanba projetu ne’ebé seidauk hotu hanesan igreja Ai-mutin, Becora, salaun katedrál nian no projetu ida iha Natarbora, Munisípiu Manatuto.

Projetu sira ne’e nia kalkulasaun millaun 9 tanba ne’e osan ne’e estadu tahan hela atu sira mak aloka kedas orsamentu sira ne’e tanba projetu sira ne’e halo molok asina akordu. Depois akordu ne’e iha, buat hotu ne’ebé estadu, governu atu disponibiliza tenke liuhusi konferénsia episkopál. Katak, ida ne’e tulun mós igreja atu labele arbiru.

“Nune’e iha tinan  2018 tanba  iha krize no  uza de’it osan duodésimu entaun momentu sétimu governu asina tiha akordu iha 10 maiu depois akordu ne’e labele atualiza nia aan, labele implementa, to’o VIII Governu mai maka bele foin aloka tanba orsamentu foin maka la’o loos iha tinan 2018”.

Padre Vigáriu Dioseze Dili, Juvito do Rego relembra, akordu ne’ebé asina iha 10 maiu ne’e kona-ba artigu 11o  ne’e, bainhira igreja ho governu asina atu bele aloka orsamentu bazeia ba proposta no relatóriu ne’ebé hatama. Maibé, hafoin Eleisaun Antesipada (EA) iha 2018, iha tranzisaun governu, sei nafatin uza duodésimu nune’e seidauk iha implementasaun tanba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) hetan aprovasaun tarde husi Parlamentu Nasionál (PN).

”Maibé, ha’u la komprende maka iha momentu ne’ebá ita dehan osan seidauk iha maibé se bainhira asina akordu dehan 15 milhões osan ne’e governu mós tenke fó tuir iha akordu ne’e maibé iha realidade sira fó de’it 6 milhões no 9 milhões lahatene iha ne’ebé”.

Amu vigáriu hateten katak igreja seidauk hatene kona-ba razaun millaun 9 ne’e maibé se atu kansela, akordu 10 maiu ne’e, la’ós governu atu kansela konforme governu de’it maibé tenke tuur hamutuk tanba ne’e parseria la’ós ONG (Organizasaun Naun-Governamentál) no ida ne’e nivel estadu Vatikanu no estadu Timor-Leste.

Tanba ne’e, tuir amu vigáriu katak mekanizmu no diálogu sira mak la funsiona to’o agora nune’e situasaun ne’e la’o nune’e no boa vontade governu nia atu halo akordu sira ne’e ba oin tanba buat sira ne’ebé hakerek ona iha akordu ne’e barak mak seidauk implementa.

“Iha artigu 26 maka iha ne’ebá, presiza entra em vigor. Kada artigu ko’alia kona-ba buat lubuk ida nune’e tenke iha akordu entre igreja ho governu no kada ministériu atu bele haree implementasaun ba buat sira ne’e hotu tanba tuir ita-nia kontextu”.

Padre Juvito do Rego hateten, iha konkordata entre Santa Sé ho Timor-Leste ne’e ko’alia jerálmente de’it maibé husi ne’ebá presiza hahoris tan akordu seluk ne’ebé ministériu kompetente sira tenke asina atu nune’e baze legál kooperasaun no kualidade kooperasaun entre estadu no igreja funsiona tuir konkordata ne’ebé mak iha atu buat hotu bele la’o ho di’ak.

Se ita la’o tuir entendimentu de’it, entaun ita la’o ho entendimentu ho boa vontade. To’o pontu ida, ita-nia boa vontade la di’ak no polítika la la’o, ita-nia dezentendimentu iha, boa vontade sira lakon.

Presiza iha baze legál ida atu hatuur buat sira ne’e. Agora disponibilidade ne’e hein husi governu nian bainhira loos mak governu atu implementa.

“Husi akordu sira ne’e hotu ida de’it maka implementa, seluk ne’e sei la’o hela iha nakukun laran tanba seidauk iha akordu entre governu ho igreja. Atu implementa ne’e tenke tuur hamutuk hodi ko’alia fila fali tanba ne’e diálogu permanente ida ne’ebé halo hanesan artigu 11o  ne’e presiza atu akordu barak bele halo tan,” konsidera Amu Juvito.

Iha oportunidade ne’e, Padre Vigáriu Dioseze Dili, Juvito do Rego akresenta katak iha buat importante barak liu seidauk trata tanba kondisaun polítika ne’ebé instavel maka laiha oportunidade atu implementa.

Akordu ne’e akordu inan, maibé husi akordu inan ne’e kada artigu sei iha akordu seluk tanba ne’e iha ministériu kompetente sira ne’e tenke hatene. Tanba akordu sira ne’e barak liu iha relasaun ho Ministériu Justisa (MJ), Ministériu Edukasaun, Juventude no Desportu (MEJD) Ministériu Saúde (MS), Ministériu Solidariedade no Inkluzaun Sosiál (MSSI), Ministériu Agrikultura no Peska (MAP). Nune’e governu tenke iha inisiativa atu konvoka enkontru ida hodi implementa lei sira ne’e.

“Ha’u hanesan portavós ida de’it, maibé inisiativa ne’e tenke mai husi amu bispu sira ka husi parte governu atu bele estabelese relasaun bilaterál sira ne’e atu serbisu hamutuk hodi halo akordu sira ne’e. Se lae, akordu sira ne’e la halo implementasaun, sira ne’e sei la la’o”.

Padre Juvito mós konsidera katak nesesidade urjente iha artigu sira ne’e bele rezolve problema barak ne’ebé la’o hela iha ita-nia leet. Purezemplu matrimóniu, ema kaben soe malu la iha lei regula.

Agora akordu ne’e tau hela nune’e, estadu ho igreja tenke aserta baze legál ida atu halo ema nia kriatividade ida kaben tun sae ne’e para. Separasaun matrimóniu, ida kaben iha igreja maibé separasaun bens ne’e estadu bele halo maibé nia solusaun matrimoniál ne’e rasik nein estadu, nein igreja halo.

“Tanba ne’e tenke iha akordu ida hodi haree ba saida maka tenke halo hodi rezolve problema sira ne’e,” hateten Padre Vigáriu Dioseze Dili, Juvito do Rego.

Lee mós notísia: http://www.tatoli.tl/2019/06/akordu-balun-entre-timor-leste-no-santa-se-seidauk-implementa/

Jornalista       :Nelia Rosario

Editór             : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here