Bero-oan. Imajen espesiál

DILI, 01 juñu 2019 (TATOLI)Wainhira ami (feto) ko’alia, ami ta’uk ami-nia nia liafuan sira ema sei la rona ka la simu. Maibé wainhira ami nonook mós ami sei ta’uk nafatin. Tan ne’e di’ak liu mak ko’alia. Maski simu  injustisa oinsá mós feto sei bele hamriik hikas fali eh ko’alia ka hasoru hikas fali.

Espresaun hosi poetiza, eskritora no femenista Afro-Amerikana, Audre Lorde no Maya Angelou, enkoraja prozadora no poetiza femenista Timor-Leste, Vitália Ze, hakerek poema “Sé Mak Feto Ba Ó?” no poema ne’en seluk kona-ba feto iha livru Antolojia Poétika “Sé Mak Feto Ba Ó?”,  nu’udar ninia reflesaun pesóal ba feto maluk sira-nia situasaun iha Timor-Leste ne’ebé dala barak laduun hetan privileiju.

“Ha’u hakerek poezia ne’e, bazeia ba esperiénsia rasik no mós esperiénsia feto maluk sira seluk ne’ebé ha’u haree no rona sira-nia istória loro-loron. Wainhira hanoin kona fali esperiénsia hirak ne’e, hamosu sentimentu la konfortável, trauma no inseguru,” dehan eskritora livru antolojia poétika “Sé Mak Feto Ba Ó?” ba jornalista TATOLI liuhusi entrevista hafoin lansamentu livru refere iha Aula Sorumutu Assosiasaun HAK, Farol, Dili, sábadu (1/6/2019).

Dala barak, nia hatutan, sira feto sira koko haluha ka pretende (berpura-pura) atu haluha. Balun susesu hodi move on. Balun lae. Feto barak fiar no mantein ‘topeng kapura-puraan’ katak ne’e di’ak hela maibé nufundu, sira barak sente kanek psikolojikamente. Maibé sira nonook tan ema barak hanoin feto hetan asédiu ka tratamentu la hanesan ka la dignu.

Nia hateten, viajen sei naruk tanba livru ida ne’e hanesan pasu ki’ik-oan iha ninia karreira nu’udar eskritora feminista Timor-Leste ne’ebé sai hanesan prozadora no poeta. Signifika, nia dehan, hakerek la’ós objetivu ida maibé hakerek ne’e prosesu ida ba objetivu ida. Objetivu ida ne’e boot la halimar tanba ninia obra (livru ne’e) ne’e hanesan bero-oan ida iha tasi ibun.

“Signifika, bero-oan mak obra ne’e. Bero-oan ida ne’ebé lori maklén ka sani-na’in sira atu hakur tasi nu’udar realidade moris. Katak, hodi hatudu lala’ok sira iha tasi, ka fatin ne’ebé ita husik atu ba destinasaun uma. Destinasaun ne’e mak mudansa pozitivu ne’ebé ita hakarak atu haree iha sosiedade. Poezia nu’udar bero-oan ida hakarak ajuda ema be sa’e (lee), nia atu realidade ne’ebé nia iha no mudansa ne’ebé nia bele iha,” dehan Vitália Ze.

Konserteja, nia dehan, poezia mosu hosi domin no hanoin ida nia fuan maibé nia hanoin poezia mosu tanba kompaixaun (kasih) no preokupasaun (kepedulian) ne’ebé nia sente iha ninia moris loro-loron.

Tanba nia iha kompaixaun no preokupasaun ba poezia, nia tatoli lia-tatoli ba feto eskritora ka feto maluk sira iha Timor-Leste. “Kontinua kakerek, hontinua esplora no kontinua refleta hodi buka imi (feto) lian rasik. Lian feto nia lian importante ba ema hotu, iha kontestu auto-determinasaun no partisipasaun iha dezenvolvientu nasionál,” nia tatoli.

Nu’udar poeta, hafoin lansanentu, Vitália Ze tatoli tuir tasi be luan no kle’an, ho poema ida ne’ebé nia hakerek iha 1 abril 2016 liu-ba ne’e.

Tasi ne’e luan tebes

No ha’u bero ida ki’ik tebes

Hosi tasi ibun ne’e ha’u fihir

Laloran dalaruma siak riba mai

Laloran dalaruma nonook la liga

Rona anin hananu

Dalaruma hakilar

Dalaruma bisu-bisu

Hateke loromatan nia despedida

Hela hamaluk án ho mesa-mesak

Ha’u bero ida  ki’ik no mesa-mesak

 

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here