Fernando Felipe Vaz (tau kalsa badak dada hela lona) hamutuk ho nia belun sira hala’o hela atividade raut lixu iha tasi ibun Pantai Kelapa (Avenida Portugál), Dili. Imajen Tatoli/Arminda Fonseca.

DILI, 17 juñu 2022  (TATOLI)—Laloran tasi lulun hadau malu. Laloran nia furin be lulun an hanean hena mutin lambe hamaus rai-henek be namkari iha tasi ibun no lambe kois lixu sira be naklekar iha tasi ninin. Laloran tasi kala hirus be hirus. Rai-henek be nahe an, ho laran susar, tane netik lixu sira-ne’e ho oin naburut.

Húsi dook ne’ebá, iha kuarta (15 juñu 2022) dadeersan ne’e, laloran tasi be lulun ba-mai hanesan hakilar ba abitante sira-ne’ebé la’o-liu hosi tasi-ibun Pantai Kelapa (Avenida Portugál) Dili. Rai-henek metan be namkari iha tasi-ninin, kala hananu ho lian laek;

“Rai Dili rai sidade sé mak lahatene, se ó la fiar karik hakat liu took mai… Se sente laran baruk karik hakat liu mai Pantai Kelapa, hamoos netik lixu sira be naklekar iha tasi ninin…”.

Hateke no haree hosi dook ne’ebá, ain tuan kaluk ida be kalsu netik ho sinelus bosan ida, hakat neik iha rai-henek nia leten ho hakat ida be todan no todan. Na’in ba ain ne’e mak katuas ida-ne’ebé ho idade 49 ona. Nia la’o fó hakat ida ba oin, nia hakruuk, liman ne’e hili tutuir fo’er sira be lekar iha tasi-ninin. Liman-kuana, subar-na’ok hamoos kosar-been be suli iha nia reen-toos dala-dala.

Sente hakat ne’e todan no isin e’e kolen, nia liman-karuk dada neik toalla naton be bobar iha nia kakorok, hodi hamaran netik kosar iha nia oin. Loromatan liki-an sa’e daudaun. Anin tasi be suut, manas be manas. Kosar be sulin hanesan laloran tasi be lulun nadodon hadau malu tasi ibun. Kosar ne’e mós suli ba beibeik. La maran. Ho intensaun, atu haknauk oan sira-nia loron aban sai di’ak liután

Katuas Fernando Felipe Vaz ne’ebé moris iha postu administrativu Quelicai, munisípiu Baucau ne’ebé daudaun ne’e hela iha Bebonuk (postu Don Aleixo, Munisípiu Dili), hamutuk ho nia kolega ekipa saneamentu seluk, dada hela lona rohan ne’ebé nakonu ho fo’er be nia hili iha tasi ninin ne’e.

Nia halo servisu ne’e ho domin, tanba nia hatene Saneamentu Munisípiu Dili fó kontratu ba nia fulan tolu de’it. Nia dehan, to’o fulan tolu ramata mak nia foin simu osan hosi Guvernu. Dala ruma, hanesan loron be manas, nia tenke dada iis no hamaran kosar-been ho laran susar. Razaun, osan ne’ebé nia simu dalabarak la to’o atu sustenta família uma laran tanba kada fulan nia simu de’it saláriu mínimu $115.00.

“Ha’u-nia servisu mak loro-loron hili fo’er iha tasi ibun. Habai an iha loron manas maibé dala ruma saláriu ne’ebé ha’u simu ne’e la to’o atu fó han feen ho oan sira. Kada fulan simu de’it $115.00 ne’e, ita atu halo ba saida. Só, ida-ne’e naton de’it ba ita atu kalsu netik kabun hodi bele dada iis iha rai ne’e,” Fernando Felipe Vaz (49) hateten ba Agência Tatoli, kuarta (15 maiu 2022) ne’e, ho nia liman tanan hamaran kosar be sulin iha nia hasan.

Fernando Felipe Vaz (tau kalsa badak dada hela lona) hamutuk ho nia belun sira hala’o hela atividade raut lixu iha tasi ibun Pantai Kelapa (Avenida Portugál), Dili. Imajen Tatoli/Arminda Fonseca.

Tanba sente ho servisu raut lixu iha tasi-ninin ne’e la naton ba nia, iha tempu restu ne’ebé sei iha, nia hala’o servisu seluk hodi faan modo-tahan iha nia uma oin. La’ós ne’e de’it, sente sei iha biban seluk atu moris, nia mós haklelak an hakat ba Mota Comoro hodi pineira rai-henek. Hirak ne’e nia halo no halo hotu, la’os tanba ba ninia an rasik maibé halo tanba ninia oan sira-nia futuru.

“Se ita depende de’it ba servisu kontratadu ne’e, osan la to’o ba uma laran. Seidauk tan lia ruma kona ita, ne’e ita lolo liman kaer lalehan mós Maromak la tun mai ne’e. Moris ne’e todan be todan,” nia dehan ho reen-to’os namkurut.

Ba nia, moris ne’e tenke halo servisu no servisu. Tanba, moris mak la servisu ne’e, moris ne’e laiha moris no labele halo moris. Nia halo servisu hahú húsi raut lixu sira be iha tasi ninin, faan modo-tahan iha uma oin no to’o pineira rai-henek iha mota Comoro ne’e, tanba atu hadau netik doit-metan (osan dolar) oan ruma hodi sosa netik bukae ba ninia uma laran hodi hatutan iis no moris.

“Osan ne’ebé ha’u hetan ne’e, pasiénsia, ha’u tenke sukat. Loron ida, modo futun ida mai, bele sukat no han to’o dala tolu. Haree ba ami boot sira-ne’e hatene de’it ona, bainhira modo laiha ne’e, bele han maran de’it. Maibé, ita kuidadu mak ita-nia oan sira-ne’e. Labarik sira-nia saúde ne’e nafatin saudavél, nune’e sira tenke kontinua sira-nia estudu iha ensinu báziku, pré-sekundária no ba oin to’o universitáriu. Ita-nia oan sira-ne’e mak ita hanoin modo laiha, ita esforsu oinsá bele hetan modo-tahan futun ida, sira tenke han,” Fernando hateten ho oin triste ne’ebé hafalun ho hamnasa-mihis be todan.

Fernando iha oan na’in-rua (2) ne’ebé agora eskola iha eskola Misaun Rainha da Paz Bebonuk, Dili, Timor-Leste. Nia dahuluk ne’e Rizal Filipe Vaz ne’ebé daudaun ne’e tuur iha kadeira pré-sekundária iha 7º ano. Ida seluk naran Demario Filipe Vaz, ne’ebé agora tuur iha eskola primária 3º ano.

“Osan selu ba sira-nia eskola, ida SMP (Sekolah Menengah Pertama) ne’e selu $6.00 fulan ida. Ida SD (Sekolah dasar) ne’e selu $2.50 kada fulan ida. Ha’u-nia espoza Bendita Filipe hanesan dona de kaza (hosi Quelicai) ne’ebé loro-loron tulun ha’u haree labarik sira-ne’e,” nia dehan.

Hosi hala’o atividade pineira rai-henek iha Mota Comoro, nia hetan dezafiu oioin. Hosi tinan 1995 (iha okupasaun Indonézia) nia pineira rai-henek, dezafiu todan ida mak servisu mate-an didi’ak iha mota laran hodi kontra rai be manas atu bele halibur rai-henek to’o kamioneta ida-nian, maibé hein be hein, dala ruma hein to’o ema la sosa. Dezafiu seluk, bainhira udan monu-rai, atividade pineira rai-henek ne’e nia labele hala’o.

Fernando Felipe Vaz (tau kalsa badak dada hela lona) hamutuk ho nia belun sira hala’o hela atividade raut lixu iha tasi ibun Pantai Kelapa (Avenida Portugál), Dili. Imajen Tatoli/Arminda Fonseca.

“Rendimentu ne’ebé ha’u hetan hosi pineira rai-henek ne’e la tetap. Depende ba ema mai sosa. Agora sente araska tanba ema la sosa. Lahatene, ema mak la halo uma ka oinsá. Dala ruma hein to’o semana ida mak karreta tama tula ret ida. Ema barak mak hein hela, paling sorte iha ema ida mak hetan. Kuandu ema sosa ret ida, iha loron ida, grasa Maromak nian, ha’u bele hetan netik $25.00 to’o $30.00. Karik ema la sosa ne’e, fila ba uma ho liman mamuk,” Fernando hateten ho oin midar no liman ne’e kontinua hili fo’er sira iha nia oin.

Aleinde ne’e, nia dehan, iha ninia uma oin ne’e nia mós faan modo-tahan loro-loron. Servisu ne’e, nia hala’o hahú iha tinan 2009 to’o ohin loron. Atividade faan modo ne’e nia hala’o bainhira loromatan atu fila-fali ba nia knuuk (lorokraik).

Osan inan ba sosa modo-tahan sira hanesan mostarda, kankung be nia faan ne’e bele $20.00 to’o $30.00, no loron ida kuandu ema sosa di’ak, bele hetan rendimentu $5.00. Maibé, bainhira modo-tahan sira ema la sosa, pelumenus, nia soe modo-tahan sira-ne’e tanba namlaek ka dodok, no nia labele hetan fali osan-inan (modal).

“Iha agora ne’e, dala barak faan modo ne’e, to’o semana ida ema la sosa, rai de’it to’o dodok. Kuandu aat ona, pasiénsia, ami tenke soe ka fó han fahi, hanesan ne’e de’it. Ita-nia osan modal ne’e bele mohu-nabeen de’it,” nia dehan ho lian nakdedar iha kakorik-talin no matan-ween nalihun iha nia matan-fuan laran.

Maske ho mata-ween nakonu iha nia matan, nia hamriik forte hanesan loromatan ne’e nunka kolen fó naroman ba mundu, nia simu no hasoru moris be todan no nakonu ho terus oioin ne’e ho hamnasa-midar.

“Ita lebele triste demais. Kuandu ita triste, ita bele araska. Ita tenke semangat. Ita anima ita-nia família, ita-nia viziñu, ita labele dezanima. Ita nu’udar ema, klaru, ita dala ruma triste hanoin kona-ba moris ne’e, maibé labele triste demais,” nia dehan ho laran ksolok.

Buat ne’ebé nia hakarak no mehi, iha esperansa ida de’it mak ninia oan sira tenke eskola no eskola. Maske nia servisu ho osan ne’ebé uitoan, nia nafatin otimista hodi obriga nia oan sira tenke ba eskola.

Hanesan ai-hali nia abut be metin no nani iha rai-bokur nia laran, nia sempre hanorin no motiva ninia oan sira atu lebele baruk ba eskola. Nune’e, hanesan ai-hali be nia dikin buras no nia tahan matak, nia fó anin-buras ba nia oan sira atu labele hetan moris ne’ebé susar hanesan nia ne’ebé moris terus daudaun ne’e.

“Ha’u nia esperansa, hakarak ha’u-nia oan sira bele sai ema-ne’ebé susesu no hetan moris di’akliu ha’u no labele terus hanesan ha’u daudaun ne’e. Entaun, ha’u tenke servisu no servisu ba oan sira-nia loron aban be nabilan. Ita tenke luta hodi dudu ita-nia oan sira-ne’e, tenke eskola no ba oin nafatin,” nia dehan ho hamanasa-mihis.

Fernando Felipe Vaz nia luta ba moris ne’e, hanesan laloran tasi be nunka kolen hodi lulun ba-mai hodi lambe tasi ninin be la falta.

Esforsu no luta ne’ebé nia halo ba nia oan sira-nia loron aban, hanesan rai-henek be namkari be nunka baruk simu laloran tasi nia si’ak.

Luta naruk ne’ebé nia halo ba ninia oan nia mehi no esperansa ne’e, la hanesan lixu ne’ebé namkari iha tasi ibun maibé hanesan tasi luan azul ne’ebé sai na’in ba tasi no sai na’in ba laloran tasi no rai-henek iha tasi ninin—hodi lori nia oan nia mehi no esperansa ne’e sai na’in ba sira-nia loron aban.

Jornalista : Arminda Fonseca

Editór      : Cancio Ximenes

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here