Atividade sosializasaun rezultadu estudu IPG, iha munisípiu Lautém, kinta (09/06). Imajen Tatoli/Antónia Gusmão

LAUTÉM, 09 juñu 2022 (TATOLI)–Institutu Petróleu no Jeolojia (IPG, sigla portugés) liuhosi Divizaun Risku Jeolojia, rekomenda ba autoridade no populasaun sira munisípiu Lautém atu kuda ai barak hodi evita rai-halai.

Institutu konsidera kestaun ne’e importante tanba tuir rezultadu estudu konklui katak munisípiu Lautém tama ba risku kiik, moderadu to’o a’as ba rai-halai.

“Rekomendasaun maka presiza halo estudu detallu iha área jeolojia hanesan estudu jeotékniku ka estudu jeofízika, atu nune’e bele identifika didi’ak fatór saida mak fó impaktu ba rai-halai ne’e rasik, nune’e molok halo dezeñu ruma ba konstrusaun báziku sira tenki bazeia ba mapa sira ne’ebé prodús ona, minimiza tesi-ai arbiru, tenki kuda ai-horis no dut ne’ebé apár ho tipu rai,” Peskizadora IPG, Joaquina Imaculada Mendes, hateten liuhosi ninia aprezentasaun iha atividade sosializasaun kona-ba estudu perigu rai-halai iha munisípiu Lautém, iha salaun Servisu  Edukasaun Lautém, kinta ne’e.

Notísia relevante: Autoridade Lautém konsidera rezultadu peskiza IPG di’ak ba dezenvolvimentu munisípiu

Aleinde ne’e, harii bareira iha estrada ibun hodi minimiza risku bainhira rai-halai, kria dreinajen ne’ebé di’ak nune’e sufisiente hodi hamenus bee sulin bá-mai arbiru no tenki monta sinál ruma iha area risku sira.

Asistentie Enjeñaria Jeolójiku IPG ne’e dehan, bazeia ba temperatura no tendénsidade udan boot sempre hamosu mudansa klimátika iha mundu no mós Timór rasik, enkuantu Timor-Leste hanesan illa kiik ida ne’ebé lokaliza iha nasaun Indonézia no Austrália nia klara ho populasaun tokon 1,5. Ho ida ne’e Timor-Leste konsiste kondisaun jeolojia kompleksu, tanba ne’e bele hamosu risku jeolójiku sira hanesan rai-halai, inundasaun, risku kosteira, rai-nakdoko no mós risku sira seluk.

Bazeia ba analiza ne’ebé iha, molok halo estudu iha Lautém no mós munisípiu sira seluk, Timor-Leste tama ba zona ne’ebé a’as ho ameasa maka’as ba risku hanesan inundasaun, bee-sa’e, rai-halai, risku kosteira no mós atividade seizmiku.

“Hau-nia estudu foka liubá rai-halai. Tuir ha’u-nia estudu ne’e iha parte foho sempre akontese rai-halai ou mudansa fatuk ka rai hosi parte ne’ebé a’as ba rai tetuk ka mudansa-an hosi nia fatin orijen ba fali iha fatin seluk. Tipu rai-halai seluk mak hanesan monu, sulin no mós deslizamentu,” nia akresenta.

Tuir estudu, kauza sira ne’ebé fó impaktu ba rai-halai mak hanesan kondisaun jeolojia hanesan tipu fatuk ka rai ne’ebé lokaliza iha área ne’e hodi akontese rai-halai, topografia, jeomorfolojia, udan-been inklui fó impaktu ba rai-halai, kauza sosiál sira hanesan halo eskavasaun estrada maibé la lasura didi’ak ninia fatór balun atubele minimiza rai sira ne’ebé kee atu halo estrada atu labele monu, no mós tesi-ai arbiru dala ruma kostume ida hosi Timór tanba sempre halo to’os.

“Bele halo maibé tenki hanoin kuda fali ai atu nune’e halo metin rai sira ne’ebé risku ba rai-halai. Rai halai ne’e akontese tanba hosi tipu fatuk no mós rai ne’e rasik entaun iha Lautém ne’e rasik ita haree katak iha tipu fatuk oioin ne’ebé lokaliza iha munisípiu ne’e rasik, aleinde ne’e intensidade udan ne’e mós fatór ida hodi provoka rai-halai,” nia tenik.

Peskizadora ne’e identifika katak, iha foho Maina II parte foho Laleno nian akontese rai-halai ne’ebé boot. Aleinde ne’e iha área Fuiloru mós identifika risku tanba tuir observasaun katak mosu rai-nakfera boot iha Fuiloru to’o estrada boot ne’ebé asesu ba Lospalos vila.

Identifika mós iha area Daudere iha eskola ida akontese rai-halai no estraga eskola refere, hafoin estraga tiha iha fali eskola foun ida ne’ebé harii iha sorin. Tanba ne’e, IPG rekomenda katak loloos ne’e iha área ne’e labele ona harii edefísiu foun tanba kuaze área ne’e risku ba rai-halai boot tebes. Nune’e mós hosi parte Lautém tesik Com iha risku boot ba fatuk monu ne’ebé atu halo estrada karik tenki halo barajen ne’ebé di’ak hodi asegura transporte públiku sira.

“Rezultadu peskiza ne’e sai hanesan mata-dalan ka informasaun bázika ba entidade munisípiu sira atu utiliza hodi halo prevensaun no mitigasaun ba munisípiu rasik,” nia adianta.

Enkuantu, munisípiu Lautém iha postu administrativu Luro, Lospalos, Lore, Tutuala no Iliomar, ho totál populasaun tuir dadus iha tinan 2020 hamutuk 71.000 resin.

Jornalista : Antónia Gusmão

Editora     : Julia Chatarina

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here