Diretór Centro Nacional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes, hasai retratu hamutuk ho sobrevivente, Alcino dos Santos, ho nia família sira iha Bauro-Lospalos-Lautém. Imajen/Mídia CNC.

DILI, 17 maiu 2022 (TATOLI)—Veteranu Asisténsia Polítika Zona 11 Setembru, Carlos Freitas “Manu Fuik” kestiona Centro Nacional Chega (CNC), rejista Alcino dos Santos nu’udar sobrevivente, nune’e husu ba CNC atu hasai ka elimina tiha Alcino nia istória iha CNC.

“Alcino iha momentu 1982 nia ki-ikoan no eskola hela, informasaun hosi ne’ebé ba CNC konsidera Alcino hanesan sobrevivente. Iha momentu CAVR nia tempu, rekolla informasaun veteranu sira-ne’ebé mak tama rekejitu duni iha suku Bauro iha ema na’in-haat (4), na’in-rua mate ona no na’in-rua sei moris. Ami sira-ne’ebé sei moris ne’e Chega! agora daudaun la rekoñese ami, maske iha momentu ne’ebá Chega atribui ona $200 ba sira na’in-haat (4) ne’ebé selesionadu atu tama rejistu iha CNC,” Carlos Freitas “Manu Fuik” hateten ba Agência Tatoli, via telefónika, sesta (13/05) ne’e.

Hosi na’in-haat, nia dehan, iha momentu ne’ebá naran hirak ne’ebé ba iha Chega ne’e ema rihun resin, maibé iha na’in-haat mak selesionadu atu rejista iha CAVR no naran hirak ne’ebé hatama ona ne’e, to’o agora rezultadu istóriku hanesan ne’ebé seidauk hatene maibé agora Alcino hetan sobrevivente ne’e hosi ne’ebé.

“Tanba ne’e, ha’u husu ba Diretór CNC katak, sé mak fasilita dadús no konsidera Alcino hanesan ema sobrevivente ida, tanba informasaun ne’e falsu,” nia dehan.

Governu, liuhosi CNC mak atribui uma ba Alcino ne’e laiha problema maibé nia hetan sobrevivente ne’e mak labele, tanba istória ne’e tenke loloos, nune’e husu ba CNC di’akliu hasai tiha istória Alcino nian tanba istória ne’e presiza ema ne’ebé mak partisipa luta mak foin bele hetan istória ne’ebé loloos.

Aleinde ne’e, nia husu nafatin ba CNC katak sé mak fó informasaun ne’e ba CNC katak Alcino  hanesan ema sobrevivente ida iha Bauro-Lospalos-Lautém.

Kona-ba Alcino hetan baku hosi TNI halo nia sofre moras mentál, nia hateten, ida-ne’e informasaun falsu no la loos tanba nia mak Asisténsia Politika Zona 11 Setembru ne’e nian no Asosiasaun Vítima mai rekolla informasaun kona-ba Alcino nian mós, sira la mai koordena ho veteranu sira iha Bauro.

Sobrevivente, Alcino dos Santos, ninia kondisaun uma be nia hela bá ne’e. Imajen/Mídia CNC.

Veterana Bauro, postu administrátivu Lospalos, munisípiu Lautem, Carmelinda dos Santo Silva, akresenta, nia parte tama servisu iha klandestina hamutuk ho FALINTIL sira iha Ai-laran, momentu ne’ebá Alcino sei kiik eskola iha Pré-primária, hafoin nia kontinua fali ba Pré-sekundáriu, komu nia hetan moras mentál, entaun nia paradu eskola iha Pré-sekundáriu no hosi ne’e nia hela de’it iha uma.

“Komu nia ulun ne’e laloos, entaun nia ba-mai, kuandu fulan nurak nia komesa nune’e beibeik, alende ne’e nia apa sira mós hanesan ne’e. Nia atu tama ba servisu klandestina ami mak iha ne’e, maibé iha aldeia no suku ne’e nia laran, ami nunka rona nia naran ho nia prátika ba servisu ne’e ami nunka haree. Tanba ne’e ami nu’udar veteranu fó informasaun loloos atu nune’e hatama iha istória ho loloos tanba ami rona informasaun ne’e ami hakfodak, nia ne’e hosi ne’ebé mak nia istória tama fali iha CNC. Tanba ami nunka rona nia servisu hanesan ne’e,” Veterana ne’e esplika.

Kona-ba Alcino hetan baku hosi TNI halo nia sofre moras mental, nia hateten, informasaun ne’ebé Asosiasaun Vítima simu hosi Alcino ne’e, karik Alcino mak inventa.

“Baku nia to’o bulak ne’e laloos ida, ne’e tuir ami-nia hanoin, la’ós ha’u mesak. Ami veteranu sira iha ne’e ami barak, informasaun ida-ne’e laloos. Aleinde ne’e, ita-nia asiosiasaun vítima ba rekolla dadúz hosi Alcino ne’e mós la koordena ho ami, ami nein hetan sira no la hetan mós sira-nia informasaun,” nia dehan.

Tuir nia, uma ne’ebé Alcino simu ne’e veteranu iha suku Bauro la kestiona, maibé triste tanba Alcino nia istória iha CNC ne’e la loos, tanba ne’e husu ba CNC atu revee fila-fali no tau hanoin ida-ne’ebé loos ba Alcino ne’e rasik.

Koordenadór Ezekutivu Sekretáriadu Nasionál Asosiasaun Vítima Konflitu Pasadu 1974-1999, Domingos Pinto de Araújo, afirma Alcino nia istória rejistu liuhosi kestionáriu ida-ne’ebé mak servisu hamutuk entre Asosiasaun Vítima ho Sentru Nasionál Chega.

Kestionáriu ne’e, sentru nasionál Chega mak prodús, hala’o iha baze halo rejistrasaun fó fiar tomak ba Asosiasaun Vítima no Direjente no Pontu Vokál sira mak hala’o rejistrasaun iha baze.

“Iha tempu ida kuandu ha’u iha Lautém, ami halo Prá-kongresu iha ne’ebá sira balun protesta. Maibé, ha’u atu hateten, katak ema ida-idak ho nia istória, kada vez ita haree de’it 1999 ita haluha tiha, tanba funu ne’e hahú hosi 1974 mak mai kuandu partidu sira mosu. Agora ida dehan lae ne’e, ba nia interpretasaun mak dehan lae. Maibé, ami-nia rejistu ne’e tama to’o iha laran no haree duni katak, Alcino ne’e merese atu hetan, tanba nia hetan torturasaun to’o agora nia hetan moras mentál, aleinde ne’e agora nia fitar balun mós iha hela,” nia dehan.

Prosesu rejistu Alcino nia naran ne’e liuhosi verifikasaun ida, aleinde rejistu tiha hosi Direjente sira hafoin verifika liuhosi servisu hamutuk ekipa task force entre CNC ho Asosiasaun Vítima, entaun verifika fila-fali hira, tetu ba-mai, nia mós hetan duni uma memória esperansa ida atu valóriza nia kontribuisaun ba luta libertasaun.

Aleinde, kritéria indetifika Alcino hanesan sobrevivente mak liuhosi rejistrasaun ne’e, Asosiasaun Vítima mós buka hatene informasaun hosi maluk sira-ne’ebé uluk mós responsavél iha okupasaun nia laran, sai hanesan Responsavel Klandestina, Xefe Aldeia no maluk sira-ne’ebé hamutuk ho Alcino.

“Kada vez ema ida kestiona ne’e, keta momentu ne’ebá nia la hamutuk ho Alcino karik. Tanba, ami verifika liu ida ne’e, liuhosi informasaun bázika bara-barak, nia bele tama kategoria ba sobrevivente. Ita-nia vítima barak, la’ós Alcino de’it maibé Alcino tama kategoria bele hetan uma ida,” nia afirma.

Alcino nia sofrimentu ne’e oioin, nia la kastigu, sira barak hetan ne’e balun la’ós kastigu hanesan senhora sira balun hetan violasaun seksuál, violasaun no sofrimentu.

“Agora Alcino la’os kastigu, maibé nia mós hetan torturasaun baku hosi TNI, tanba ne’e agora nia hetan moras mentál. Ami mós to’o nia uma verifika, nia uma labele duni, kuitadu,” nia esklarese.

Entaun, atribuisaun uma ba Alcino, momentu ne’ebá l iha problema boot maibé iha nia familia balun mak kestiona. La’os kestiona ba atribuisaun uma, maibé kestiona ba ekipamentu restu halo uma-nian hanesan simentu no besi maibé momentu ne’ebá rezolvidu ona.

Maske nune’e, momentu ekipa Asosiasaun Vítima ba rejistu Alcino nia istória, haree loos de’it ba ema sivíl baibain tanba Alcino ne’e hetan baku iha ulun. Alcino la halo funu hanesan veteranu, maibé nia agora sofre iha mentalidade ladi’ak no ida-ne’e hola parte ona kritéria ida ba Alcino atu hetan direitu ida-ne’e.

“Ami foti desizaun la’ós arbiru, apoiu hosi xefe suku no aldeia tanba haree katak ema ne’ebá labele duni. Alende ne’e nia moris ho familia, entaun ita tenke kooresponde, hanesan ema moris vulnervel, maibé iha balun vulneravel liu. Ita hotu ki’ak maibé balun ki’ak liu ita, ida ne’e mak ami kooresponde. Agora veteranu kestiona ne’e, ami-nia odamatan nakloke atu nia mai ami ko’alia fahe ideia, nia kestiona tanba saida,” Domingos Pinto de Araújo hateten.

Tanba, Asosiasaun Vítima ba rekola Alcino nia istória, komunidade balun ajuda konta, hafoin direjente Asosiasaun Vítima iha Bauro rejista tanba ema ida-idak ho nia istória, nune’e labele impede fali ema-nia istória no ema ida-idak nia kontribuisaun la hanesan.

“Agora ita tenke haree liu Alcino ne’e moris hela, Estadu mak tenke tau matan, tanba nia moris vulneravel liu. Ida-ne’e mak ita haree uluk, labele haree ba ida ne’ebé iha ona,” nia dehan.

Kona-ba Asosiasaun Vítima ba rejistu Alcino nia istória, la koordena ho veteranu iha ne’ebá, tanba asuntu ne’e laiha relasaun ho veteranu, tanba Alcino ne’e konsidera nu’udar sobrevivente, la’ós veteranu.

“Ami la’ós iha veteranu nia mahon, ami tau matan ba vítima no veteranu sira hamatan ba rezisténsia. Tanba ne’e, la presiza ba koordena ho sira maibé ami ba rejista ne’e koordena ho xefe suku no aldeia sira, tanba estrutura suku ne’e laiha veteranu iha ne’ebá,” nia hateten.

Diretór Centro Nacional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes, hateten CNC rejistu Alcino nia istória tanba CNC konsidera Alcino ne’e nu’udar vítima no nia la’ós veteranu. Veteranu sira preukuapa, kuandu ema ne’e hateten nia veteran maibé nia nunka hateten nia an veteranu, nia ne’e ema vítima.

“Ne’ebé veteranu sira labele konfunde katak nia rejistu nu’udar veteranu, nia rejistu nu’udar sovrevivente no vítima ida. Ida-ne’e diferensa dala ruma veteranu sira hanoin nia hetan apoiu ne’e, tanba nia veteranu maibé nia hetan apoiu ne’e tanba nia hanesan vítima,” nia dehan.

Kona-ba Alcino nia istória tomak ne’e, Asosiasaun Vítima mak foti mai, Autoridade Lokál sira mós konfirma ida-ne’e, ida-ne’e mak CNC halo justifikasaun, tanba bazea ba dokumentu hosi Asosiasaun Vítima ne’ebé mak hetan mós verifikasaun hosi Autoridade Lokál.

Iha inaugurasaun uma memória ba esperansae ne’e marka prezensa mós hosi xefe aldeia no xefe suku sira-ne’e sufisiénte, agora labele halo konfuzasaun entre nia hetan apoiu ne’e tanba nia veteranu maibé nia hetan apoiu ne’e tanba nia sobrevivente ida.

Tanba, ema ida-idak nia sentimentu ne’e la hanesan no ema ida-idak ho nia istória. Agora veteranu sira labele konfunde, nia hetan apoiu nu’udar veteranu.

“Ha’u la hatene veteranu sira-nia konseitu sobrevivente ne’e saida, sobrevivente ne’e karik nia kaer kilat, lae. Sobrevivente ne’e ema baibain, tanba nia hetan tortura ka nia hetan baku, nia haree nia familia tomak laiha, nia sobrevivente mukit loos, tanba nia xefe de casa ida, hetan moras mentál, ida-ne’e mak ha’u hanoin nia sobrevivente. Agora atu prova katak nia veteranu ne’e, ami la rejistu nia nu’udar vetaranu ida, maibé ami rejistu nia nu’udar sobrevivente, ne’ebé la’ós viola fali kritéria ne’ebé konsellu veteranu halo, ida ne’e laiha,” nia esplika.

Klaru veteranu balun mós sobrevivente hosi violasaun, maibé sira lakohi rejistu nu’udar vítima, maibé sira hakarak rejistu sira-nia an nu’udar eroi, entaun sira nunka hakarak konsidera sira-nia an nu’udar vítima, sira sempre hateten nu’udar veteran tanba veteranu ne’e nunka sai vítima.

Kona-ba hasai Alcino nia istória iha CNC, nia katak, veteranu ne’ebé kestiona, bainhira prova mai iha CNC mak bele hasai maibé sira laiha próvas, ida ne’e sira la iha kompetensia atu haruka CNC hasai tanba ida-ne’e mekanizmu no prosesu ketak ida.

“Se sira iha prova katak ema ne’e hanesan ne’e, sira bele mai hato’o ba CNC depois CNC bele haree no tetu, antes sira seida’uk haruka prova mai iha ne’e, CNC labele rona de’it hosi ema id aka hosi parte ida de’it,” nia dehan.

Entretantu, tuir informasaun hosi CNC, katak Sobrevivente Alcino dos Santos, moris iha loron 05 Marsu 1972, iha aldeia Iralafae, suku Bauro, postu administrativu Lospalos, munisipiu Lautem.


Sobrevivente, Alcino dos Santos. Imajen/Mídia CNC.

Alcino nu’udar oan ikun hosi maun-alin na’in-lima (5) ne’ebé hosi Inan-aman, Bemvinda dos Santos no Falumalai. Mane metan morena ho idade 50 kaben ho Armelinda dos Santos no agora iha oan na’in-ualu (8), na’in-tolu (3) fila on aba Maromak nia uma no na’in-lima (5) kompostu hosi mane rua (2) no fetpo tolu (3)..

Iha tempu passadu, Alcino ho familia halai ba ai-laran. Tinan 1981 muda obrigatoriu, Alcino hamutuk ho familia hasoru problema hamlaha tanba laiha hahan hodi konsumu. Alende ne’e Alcino mos hetan persegisaun no tortura hosi TNI no detein iha postu administrativu Lospalos, munisipiu Lautém durante fulan ida (1).

Sofrimentu ne’ebé Alcino hetan iha tempu pasadu, ohin loron afeta ba nia kondisaun saúde tanba ulun moras beibeik to’o hetan moras mentál komesa hosi 2005 to’o ohin loron. Tinan 2006 halo tratamentu saúde ba iha ospital no mós halo Counselling iha uma mahon maibé laiha mudansa.

Problema ne’ebé Alcino hasoru afeta makaas ba família nia moris sai vulneravel liután. Kondisaun uma ladi’ak tanba uma ne’ebé sira hari’i ne’e taka ho kalen. Didin ho ahu no kalen aat balun, Alcino hamutuk ho família hela iha laran.

Tinan barak ona, kalen komesa lahuk no kuak barak no iha tempu udan ne’e bee tama uma laran. Uma ne’ebé didin ho ahu komesa dodok ona halo sira susar deskansa iha tempu loron no kalan. Problema ne’ebé Alcino ho familia hasoru, durante ne’e laiha instituisaun Governu ka sosiedade sivil ida mak tau matan ba sira.

Ho problema hirak ne’e, Centro Nacional Chega, I.P servisu hamutuk ho Asosiasaun Vitima Konflitu Politiku 1974-1999 nu’udar parseiru implementadór halo konstrusaun uma “Da Memória À Esperança” ba Domingos dos Santos iha suku Vatuvou. Uma ho medida 9×7, kompostu hosi kuartu tolu (3), sala ida (1), haris fatin ida (1), varanda ida (1) no mós dapur, kompleta ho instalasaun eletrisidade, plafon no keramik, exeptu dapur ho totál kustu $14.800 inklui ona selu badaen.

Uma “Da Memória À Esperança” nu’udar parte ida husi implementasaun Mandatu Centro Nacional Chega! nian tuir Dekretu Lei 48/2016 mak atu tau-matan no apoiu sobrevivente sira hosi Violasaun Direitu Umanu ne’ebé akontese iha periodu 1974-1999.

Nune’e mos nu’udar programa prioridade VIII Governu Konstitusionál nian ne’ebé hatuur iha CNC nia responsabilidade atu fó tulun ba prezervasaun memória pasadu sira no kontinua promove direitu umanu no rekonsiliasaun.

Jornalista : Nelia Fernandes

Editór       : Cancio Ximenes

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here