Prezidente Repúblika, Francisco Guterres "Lú-Olo". Imajen Tatoli/Egas Cristovao

DILI, 05 maiu 2022 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú Olo, hato’o mensajen ba loron mundiál lingua portugeza ne’ebé kesi hamutuk Povu sira-ne’ebé mak halo parte iha Komunidade Rain sira-ne’ebé Ko’alia Lia-Portugés ka CPLP, hamutuk ema millaun 280-resin.

Xefe Estadu konvida timor-oan sira, atu harii aliansa ida entre dalen tetun no portugés iha rai-laran no promove no habelar Lingua Portugeza iha rejiaun (Ázia Pásifiku) ne’ebé Timor-Leste hola parte ba ne’e, tanba lingua ne’e hetan rekoñesimentu nu’udar lian globál ho kapasidade atu dada no hamosu realidade foun ne’ebé relasiona ho siénsia no teknolojia moderna.

“Ita nu’udar povu Timor-Leste iha razaun oioin atu selebra loron 5 maiu: iha tinan 1999, iha Novaiorke, Portugál no Indonézia asina akordu ida iha ONU nia okos hodi implementa referendu ne’ebé fó dalan ba ita-nia Povu atu afirma dala ida tan, liuhosi votu, ninia hakarak atu sai livre no independente. Mai ita harii aliansa ida entre dalen tetun no portugés iha rai-laran, no promove Lingua Portugeza iha rejiaun ne’ebé ita hola parte bá,” Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú Olo, hateten liuhosi komunikadu imprensa ne’ebé Agência Tatoli asesu hosi Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Dili,

Durante tinan barak ona, CPLP selebra loron 5 maiu nu’udar Loron Lian Portugés no Kultura. Iha tinan 2019 mak UNESCO deside loron 5 maiu sai hanesan Loron Mundiál ba Lian Portugés.

“Haree ba ita-nia istória rasik no ita-nia pasadu ne’ebé dook tebes, Asembleia Konstituinte foti desizaun atu hatuur lian portugés nu’udar lian ofisiál Repúblika TL nian. Haktuir ita-nia Konstituisaun, ita-nia Repúblika deklara ninia an nu’udar nasaun dalen-ruak ho lian ofisiál rua: lian tetun ne’ebé ema barakliu ko’alia (90% resin) no lian portugés ne’ebé maske ema uitoan de’it mak ko’alia, kontinua buras ba beibeik,” Xefe Estadu ne’e hateten.

Ho globalizasaun ne’ebé mak ohin TL hasoru, tenke haree ba lian portugés nu’udar vantajen ida ba jerasaun daudaun ne’e no jerasaun aban-bainrua nian. Nune’e, sira iha dever atu promove no prezerva dalen ida-ne’e nu’udar dalan di’ak ida atu kaer metin nafatin TL nia identidade kulturál, no mós nu’udar lian barani ida-ne’ebé hala’o nafatin ninia knar hodi marka diferensa iha Ázia no iha mundu tomak.

Lian portugés kontinua buras ba beibeik iha Timor-Leste, no tuir sensu ikus nian ne’ebé hala’o iha Timor-Leste, populasaun no timor-oan hamutuk 30,8%-resin ko’alia portugés. Ida-ne’e hatudu katak persentajen ema-ne’ebé ko’alia lian ofisiál ne’e sa’e makaas kompara ho 5% iha tinan 2002.

Hafoin TL restaura independénsia, ida-ne’e sai hanesan prosesu rekonkista ida-ne’ebé la’o neineik no ida-ne’e TL deve liu-liu ba manorin sira tanba sira mak hanorin. Maske nune’e, TL  presiza rekoñese katak sei dook liuhosi ita-nia objetivu.

Loron ida-ne’e tenke sai nu’udar loron reflesaun, liu-liu ba ukun-na’in sira atu hanoin kle’an saida mak halo ona no saida mak presiza halo. Hosi sorin ida, TL presiza haree oinsá tutan hamutuk tetun ho portugés, hodi hatuur lian rua ne’e nu’udar instrumentu espresaun hosi Povu no ninia identidade.

“Ita moris iha konjuntura ida-neʼebé nakonu ho dezafiu no inserteza ne’ebé boot ba beibeik. Iha nasaun hanesan ita-nian, ho populasaun ki’ik ida no territóriu ki’ik, ita tenke fó kedas prioridade ba uza instrumentu hirak hodi hametin ita-nia karakter úniku,” nia dehan.

Edukasaun sai importante tebe-tebes ba ida-ne’e tanba edukasaun mak sei determina TL nia futuru. Nasaun ida-nia rekursu ne’ebé boot liu hotu mak ninia ema no hodi hametin kapitál umanu, TL presiza investe iha edukasaun tanba edukasaun la’ós atu fakar osan, maibé hanesan investimentu ida, no karik investe iha kualidade, TL sei hetan retornu.

“Edukasaun lori ita atu serbisu maka’as liután tuir konseitu komunidade edukativa nian, iha ne’ebé sidadaun hotu-hotu iha knar atu hala’o. Mestra ka mestre sira, família, inan-aman ka enkarregadu edukasaun sira-nian no kbiit lokál, sira hotu tenke esforsa an hodi hametin kualidade edukasaun nian,” nia hateten.

Kona-ba lia-portugés, seidauk iha livru ne’ebé hakerek ho dalen portugés no biblioteka eskolár ne’ebé naton, tanba ne’e timor-oan iha devér atu rezolve situasaun ida-ne’e ho lais, hodi fó kondisaun ne’ebé di’ak liu ba eskola sira, hamutuk ho materiál didátiku ne’ebé bele fasilita prosesu ensinu-aprendizajen ba dalen portugés.

Matenek-na’in ne’ebé de’it bele haree katak Timor-Leste hanesan nasaun ida ho rikeza no diversidade linguístika ne’ebé boot tanba tuir espesialista sira hateten TL iha lian 12 ho dialetu mak barak liu.

Lian hirak ne’e hotu (dalen-inan no dialetu sira) sai hanesan murak kulturál ba nasaun Timor-Leste, maibé TL tenke hatene klaru katak lian ensinu ka lian ne’ebé uza atu hanorin ne’e buat ida; maibé lian ne’ebé hanorin, ne’e buat seluk ida.

“Ita agradese tebes ba manorin sira, maibé ita tenke onestu hodi rekoñese katak presiza halo esforsu boot hodi hasa’e liután ita-nia edukasaun nia kualidade. Ita presiza harii Eskola Superiór Edukasaun iha tempu badak tebes nia laran. Tuir ha’u-nia hanoin, serbisu ne’ebé Ministériu Edukasaun, Juventude no Desportu no Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura halo hamutuk importante tebes iha tempu ida hanesan agora. Ita presiza mós fó tulun ba mídia sira atu nune’e sira bele kria konteúdu linguístiku hirak no hakbesik ba populasaun,” nia esplika.

Iha área remota no izolada nasaun nian, meiu sira-ne’e dala barak sai hanesan dalan mesak de’it hodi liga komunidade sira ba buat ne’ebé mak akontese iha mundu.

Pandemia COVID-19 lori problema ida-ne’ebé aban-bainrua bele akontese tan, no karik aban-bainrua mosu tan situasaun ruma ne’ebé obriga timor-oan, dala ida tan, atu hadook an malu, timor-oan sei labele sees hosi dijitalizasaun ba sistema edukativu.

CPLP no Lian Portugés neineik-neineik afirma an iha mundu. Iha tinan 2014, CPLP nia observadór asosiadu la to’o neen. Ohin, sira hamutuk 33, inklui nasaun hirak ho ekonomia boot. Ida-ne’e hatudu momoos lian portugés nia afirmasaun iha mundu no mós CPLP nia relevánsia estratéjika no Austrália husu atu tama CPLP ho estatutu observadór asosiadu.

Timor-Leste mak nasaun CPLP mesak de’it iha rejiaun ida-ne’e, ne’ebé loloos sai sentrál no kompete atu hanoin kle’an kona-ba oinsá habelar Lian Portugés no integra dalen ne’e iha sistema mundiál.

Jornalista : Osória Marques

Editór      : Cancio Ximenes

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here