Labarik Orfanatu sira iha sentru Asosiasi Lembaga Misionaris Awam (ALMA) iha Praia Coqueiros, Dili, (01 Juñu 2021). Imajen Tatoli/Antonio Gonçalves.

DILI, 30 marsu 2022 (TATOLI)—Responsável Sentru Asosiasi Lembaga Misionaris Awam (ALMA), Makrina Lewo, hateten bainhira halo terapia ba labarik autizmu sira presiza pasiénsia. 

Notísia Relevante: Loron Mundiál Labarik: Espoza PR apoiu labarik defisiénsia iha ALMA

“Ita presiza pasiensia hasoru kondisaun labarik autizmu hodi nune’e bele fó terapia ba sira no iha ne’e ita só hatuun de’it sira-nia kondisaun autizmu liu-liu atu bele hamenus hiperativu,” Makrina Lewo hateten ba Agência TATOLI, iha Sentru ALMA, Bebunuk, Dili, kuarta ne’e.

Responsável ne’e esplika, labarik autizmu ne’e nia sintoma ida mak laiha konsentrasaun ka la foku no seluk mak sira mós afeta hiperativu (hiperaktif)

“Ho hirak-ne’e, ami tenke hakbesik ba sira no dahuluk ami haree sira-nia hahalok tanba fou-foun sira tama sala laran defísil ita atu hakalma sira. Bainhira sira lahakmatek entaun ita labele kontinua ho terapia. Tuir mai tanba sira laiha konsentrasaun, nune’e importante dahuluk mak tenke hakalma no iha konsentrasaun lai tanba labarik autizmu ne’e difísil halo komunikasaun ho nia maluk ka ema ne’ebé besik sira inklui mós halo interasaun sosiál,” nia dehan.

Tuir nia, ida-ne’e mak defísil ba ALMA atu halo tratamentu ba sira nomós problema ida mak fatin, tanba bainhira halo terapia presiza manorin ida ho labarik ida, ita labele halo terapia klasifikasaun, entaun ida-ne’e mak sai problema boot maibé ida-ne’e mak ALMA nia kondisaun fatin no rekursu.

Liga ho loron mundiál ba labarik autizmu, responsável ALMA fó mensajen ba inan-aman sira katak labarik autizmu iha Timor-Leste tenke hadomi sira tanba sira la’ós buat todan, tanba sira mós la husu atu moris ho kondisaun autizmu, nune’e família liu-liu inan-aman tenke simu sira-nia kondisaun ho autizmu ne’e para sira bele rekopera lalais.

“Labarik nia família ka inan-aman mak hamutuk ho nia iha oras barak maibé ho manorin oras naton de’it hodi hanorin lian jestuál ba sira,” nia dehan.

Tuir nia, kondisaun autizmu to’o agora seidauk iha ai-moruk ne’ebé atu kura maibé iha ne’e bele kura ka halo tratamentu tuir kapasidade ne’ebé iha no uza métodu hodi trata ne’e liuhosi matéria ne’ebé ALMA aprende iha Malang-Indonézia.

Tanba, nia dehan, ALMA ho nia vizaun mak atu halo evanjellu evidente no efetivu ba mukit sira iha tempu agora, tuir ezemplu no espiritu São  Vicente A Paulo liu-liu hamutuk ho Kristu no Nain Feto hanesan modelu ba membru ALMA tomak.

Misaun mak ida mak evanjeliza ema kbiit-laek sira no realiza evanjellu ba ema mukit, defisiente no abandonadu ho misaun fiar no misaun domin.

Misaun seluk mak atu serbí ema ki’ak no moris hamutuk ho sira, hodi partisipa iha misaun sarani (misio ad populum) no kompleta ho misaun povu iha estasaun sira-ne’ebé presiza no misaun dahaat mak halo Maromak nia povu atu hatene, haklaken, no moris tuir evanjellu liu-liu ba ema ki’ak sira no abandonadu.

Ho akumulasaun no halo terapia ba labarik autizmu, nia dehan, Governu liuhosi Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI) no Ministériu Edukasaun Juventude no Desportu (MEJD) inklui sosiedade sivil sira iha Timor-Leste.

“Sira apoiu ami ho osan $4.000 ba leten, maibé ida-ne’e hosi edukasaun no apoiu dala rua ona. Depois hosi MSSI mós apoiu tebes ami tanba ami-nia ne’e pante asuhan,” nia dehan.

Autizmu

Autizmu nu’udar problema kompleksu hanesan susar atu halo komunikasaun, tantu verbál no naun-verbál, halo interasaun sosiál, no tuir Institute neurogical disorders and stroke (NIDNS), Indonézia nian, autizmu mosu tanba kombinasaun entre fatór jenétiku no ambiente.

Labarik autizmu nia moris iha nia mundu rasik, nune’e susar atu sosializa an ho ema seluk tanba labarik ho kondisaun autizmu dalabarak ladun iha sensibilidade ka responsivu ho nia sentimentu no ema seluk.

Iha Dili, kapitál Timor-Leste nian, tuir informasaun Kongresaun orfanatu Susteran Alma, iha 2021, iha labarik na’in 18 hetan atensaun no iha “nesesidade espesiál” hodi tau-matan.

Hosi labarik 18, aleinde defisiénsia auditiva, verbál, vizuál no distúrbiu mentál inklui mós autizmu. Enkuantu, husi fatin seluk, seidauk iha informasaun no dadus atualizadu ruma.

Loron mundiál ba konsiénsia autizmu retifika, primera-vez Asembleia jerál Organizasaun nasaun unida (ONU) loron 1 dezembru 2007 liuhusi Konsellu jerál ONU nian ho nú. 62/139. Rezolusaun ne’e aprezenta liuhosi Reuniaun Konsellu jerál ONU ba da-62 hosi reprezentante nasaun Qatar sira no hafoin hetan apoiu hosi nasaun membru definitivu ONU sira hotu.

Nune’e, Timor-Leste hanesan mós nasaun membru ONU ida (193), importante rekoñese no fó importánsia mós loron ida-ne’e, la’ós de’it atu komemora maibé oinsá sensibiliza no konsensializa ema hotu oinsá atu asegura no toma responsabilidade la’ós de’it nu’udar dever síviku ida maibé mós umanu.

Udan boot labarik autizmu la tuir prosesu aprendizajen

Aleinde ne’e, Responsável Sentru Asosiasi Lembaga Misionaris Awam (ALMA) ne’e informa tanba udan boot labarik autizmu sira labele tuir prosesu aprendizajen ho di’ak tanba uma kakuluk kuak.

“Bainhira udan boot ita fó labarik autizmu sira feriadu tanba sala de aula nia kakuluk kuak,” Makrina hateten. 

Iha tinan kotuk (2021), Sentru ALMA iha sala ba terapia nian iha ida maibé ba tinan ne’e aumenta tan sala terapia ida sai rua.

“Iha ne’e ami halo terapia ba labarik autizmu sira ba tinan ne’e hamutuk 52 inklui foun na’in-ualu (8). Maibé tinan kotuk ne’e labarik ho kondisaun autizmu iha na’in-42 de’it. Labarik autizmu iha Sentru ALMA ne’e, hahú hos iotas tinan haat (4) to’o 10 mak halo terapia,” nia dehan.

Ezisténsia kongregasaun ALMA iha mundu ne’e, ema barak gosta ajuda no apoiu ema ne’ebé eskola iha eskola di’ak no eskola ne’ebé selu karun maibé ba ema ki’ik sira laiha ema ida mak tau-matan.

Entaun iha momentu ne’ebá, bainhira Padre Paul Hendrikus Janssen CM hosi Belanda haree no nia dehan tenke ajuda no apoiu sira, tanba ema hotu hanesan iha Maromak nia-matan.

Nune’e, Kongregasaun ALMA harii iha 2004 no seidauk iha fatin permanente maibé momentu ne’ebá ne’e sei halo kontratu de’it ba uma no ikus hetan uma ida-ne’e iha 2006, no daudaun ne’e ALMA iha sentru eskola, uma formasaun, no ALMA mós iha habelar ona nia liras iha Alas Manufahi.

Jornalista : Osória Marques

Editór       : Cancio Ximenes

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here