Diretór Jerál Sekretariadu Tékniku Administrasaun Estatál (STAE), Acilino Manuel Branco. Imajen TATOLI/Egas Cristóvão.

DILI, 23 jullu 2021 (TATOLI)—Diretór Jerál Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE), Acilino Manuel hateten, iha prosesu kandidatu Prezidente Repúblika ba Eleisaun Prezidensiál nian iha lei eleitorál hateten PR dekreta data eleisaun no hafoin STAE halo publikasaun kalendáriu iha Jornál Repúblika mak konkorente sira bele konkore no halo inskrisaun iha Tribunál Rekursu.

Notísia Relevante:  PN altera ona pakote lei eleitorál tolu iha finál globál

“Hafoin Prezidente Repúblika dekreta data eleisaun no STAE públika durante loron 20 ba oin, ba tempu ne’ebé útil no tempu ne’ebé fó dalan tuir lei, nune’e kandidatu sira halo inskrisaun iha Tribunál Rekursu atu bele ofisializa nian-an hodi bele kompete iha eleisaun prezidensiál,” Acilino Manuel hateten ba Agência Tatoli, iha nia knaar fatin, Vera Crus, Dili, sesta ne’e.

Agora haree ba prosesu ne’ebé kandidatura sira halo daudaun ne’e, tuir prespetiva legál haree ba lei eleitorál ninian ne’e katak normál tanba bele sai mós hanesan faze preparasaun nian hodi kompete iha festa demokrásia ne’e.

Normalmente atu kandidata an ba Prezidente Repúblika ne’e, loloos tenke dekreta hosi Prezidente Repúbika no kalendáriu ne’ebé STAE sei estabelese, tanba daudaun ne’e iha siklu pre-eleitorál ninian ba atividade sira.

Maibé nia parte sei konsidera normál iha prespetiva órgaun eleitorál, hanesan STAE ho CNE halo preparasaun ba eleisaun ninian, maibé eleisaun atu implementa loloos ne’e depois kalendáriu estabelese no hafoin Xefe Estadu dekreta ona data eleisaun.

Maibé, nia dehan, ba partidu polítika sira-ne’ebé oras ne’e daudaun aprezenta ona sira-nia kandidatu Prezidente Repúblika ne’e hanesan faze preparasaun ba eleisaun prezidensiál ne’ebé sei akontese iha 2022.

“Ida-ne’e hanesan inisiativa hodi prepara-an ba eleisaun prezidensiál, ba kandidatu ka sidadaun sira-ne’ebé mak iha vontade no hakarak atu konkorre ba Xefe Estadu. Tanba ne’e, partidu balun ofisilmente aprezenta nia kandidatura ne’’e konsidera hanesan faze preparasaun nia-laran,” nia hateten.

Sala ka laloos bainhira inisiativa ruma hosi sidadaun sira deklara halo aprezentasaun kandidatura ba iha Tribunál Rekursu, entaun haree ba termu legalidade ne’e seidauk bele.

Tanba, tuir nia, prosesu normál ba aprezentasaun kandidatura ne’e apartir dekretu Prezidente Repúblika dekreta no STAE públika iha iha Jornál Repúblika, depois loron 20 ba oin mak loron ne’ebé útil hodi ida-idak aprezenta nia kandidatu ba Tribunál Rekursu.

“Maibé Ami tékniku nia haree katak ida-ne’e hanesan faze preparasaun nia-laran hosi sidadaun sira oinsá preparasaun ba konkorre prosesu eleisaun prezidensiál,” nia hateten.

Kandidatu sira atu konkorre iha eleisaun prezidensiál, nia dehan, ninia rekizitu klaru hela iha Konstituisaun no iha mós rekezitu adisionál balun mak regula iha lei katak atu prepara nia kandidatura bele reprezenta no deklarasaun aseitasaun nian ba nia kandidatura rasik no sei aprezenta mós proponente rihun lima.

Iha Konstituisaun RDTL, iha Títiulu II (Prezidente Repúblika) Kapítulu I (Estatu, eleisaun no Nomeasaun) iha artigu 74 (Definisaun) iha alinea 1 hateten, Prezidente Repúblika mak Xefe-Estadu, símbulu no garantia independénsia nasionál no unidade Estadu nian, no instituisaun demokrátika sira-nia funsionamentu regular, no iha alinea 2 haktuir Prezidente Repúblika mak Komandante Aas liu Forsa Armada nian.

Iha artigu 75 (Elejibilidade) iha alinea 1 esplika, bele tuir kandidatura ba Prezidente Repúblika sidadaun timoroan sira-ne’ebé, iha ilas hotu tuir mai ne’e: a) Sidadaun nanis; b) Iha tinan mínimu 35; c) Ho kapasidade di’ak; d) ne’ebé hetan proposta husi sidadaun hili-na’in mínimu na’in rihun lima.

Alinea 2 hosi artigu ne’’e hateten, Prezidente-Repúblika kaer mandatu to’o tinan lima nia laran no ninia knaar ramata bainhira Prezidente foun simu pose, no alinea 3 haktuir Prezidente-Repúblika nia mandatu bele hetan renovasaun dala-ida de’it.

 Artigu 76 (Eleisaun) iha alinea 1 hateten, atu sai Prezidente Repúblika sei hili tuir sufrájiu universál, livre, diretu, sekretu no ida-idak; alinea 2 dehan Eleisaun Prezidente Repúblika nian banati tuir sistema manán ho votu barakliu husi votu hotu-hotu ne’ebé válidu, la sura votu ne’ebé la válidu.

Iha alinea 3 ne’e mósa haktuir, bainhira kandidatu sira hetan votu hanesan, sei hala’o fali eleisaun dala ida tan, liutiha loron tolunulu husi loron votasaun ida foin liubá kotuk, no alinea. 4 esplika, iha eleisaun daruak, kandidatu na’in-rua ne’ebé hetan liu votu no la hasai sira-nia kandidatura mak bele tuir.

STAE identifika ona fatin votasaun paralelu tolu iha Dili

Aleinde ne’e, Diretór Jerál Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE), Acilino Manuel hateten, to’o agora STAE identifika ona fatin votasaun paralelu tolu iha Dili laran.

Tuir planu ne’ebé STAE iha mak Eskola Téknika Vokasionál (STM) Becora, tanba komunidade sira hosi leste bele ezerse nia direitu. Parte sentrál, STAE deside tau iha eis Ministériu Finansa tempu Indonézia iha Acait nian, sentru ne’e ba komunidade hosi sentrál sira inklui Ataúro no sentru paralelu ida tan mak entre INAP ho eis Múzeu Comoro nian hodi komunidade hosi parte ne’ebá. Ida-ne’e sentru provizóriu sira-ne’ebé estabelese hodi komunidade sira bele ezerse sira-nia direitu.

Kona-ba populasaun sira iha kuarentena no izolamentu, nia dehan, sei halo planu ba asuntu ida-ne’e bainhira tama iha tinan 2022 ne’e moras COVID-19 sei eziste iha Timor-Leste.

Iha tinan 2007, Timor-Leste hala’o ninia eleisaun jeral, ne’ebé hahú ho eleisaun prezidensiál no ramata ho eleisaun parlamentar iha Fulan-Junnu nia rohan. Eleisaun prezidensiál tenkw hala’o dala rua, tanba iha primeira volta ne’ebé hala’o iha loron 09 fulan-abríl, hosi kandidatu konkorente sira hamutuk na’in ualu (inklui mos feto ida) la iha ida mak hetan votu maioria absoluta.

Kandidatu konkorente sira na’in-rua mak hetan votu barak liu (Francisco Guterres L’u Olo no Jose Ramos Horta) tenke hakat ba no konkore hikas iha segunda volta, tuir Lei Eleisaun Prezidensial nian haruka.

Kandidatu na’in ualu (8) mak konkore ba eleisaun prezidensiál primeira volta mak hanesan:

  1. Francisco Guterres Lú Olo
  2. Avelino M. Coelho Shalar Kosi F.F
  3. Francisco Xavier do Amaral
  4. Manuel Tilman
  5. Lucia Maria B. F. Lobato
  6. Jose Ramos Horta
  7. Joao Viegas Carrascalao
  8. Fernando “Lasama” de Araújo

Notísia Relevante: Armanda Berta ofisialmente deklara kandidata an ba Prezidente Repúblika

Jornalista : Osória Marques

Editór       : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here