Ekipa vijilánsia no epidemolojia ho Laboratóriu Ministériu Saúde rekolla amostra screening masál ba abitante sira iha Sentru Espernasa ba Feto Salele Covalima. Imajen TATOLI/Eugénio Pereira

DILI, 31 marsu 2021 (TATOLI)–Sala Situasaun, Sentru Integradu Jestaun Krize (CIGC, sigla portugés) husu Governu aumenta espasu no ekipamentu Laboratóriu Nasionál (LABNAS) no efetividade buka tuir kontatu besik, tanba haree ba evolusaun kazu pozitivu COVID-19 iha Timor-Leste kada loron.

“Presiza aumenta mákina iha laboratóriu no aumenta efetividade contact tracing (rastreamentu kontatu). Ami konsidera aleinde aumenta rekursu, tenke mantein efetivu iha fronteira ho estratejia kombate ne’ebé halo ona bele avalia didi’ak, aumenta reazente laboratóriu, aumenta espasu izolamentu, kuarentena, suspende estrada internasionál ba ema, halo agromerasaun ba ema ne’ebé mak halibur, intensifika serka sanitária liuliu iha Dili no munisípiu ne’ebé maka ho númeru infetadu boot,” Koordenadór Estadu-Maiór Sala Situasaun CIGC, Komodoro Donaciano Costa Gomes ‘Pedro Klamar Fuik’ relata iha aprezentasaun ba renovasaun Estadu Emerjénsia (EE) da-XII iha Parlamentu Nasionál, kuarta ne’e.

Sala Situasaun nia previzaun atubele aumenta tan laboratóriu ida, nune’e kompleta laboratóriu tolu, ne’ebé iha ona turnu sia, tanba ho turnu sia mak bele korresponde ba situasaun, ne’ebé antesipa karik kazu bele muda hosi trasmisaun lokál ba transmisaun komunitária.

Enkuantu, ba ekipa pilár III hanaran ‘ekipa kasadór’, hanesan sira ne’ebé mak buka infetadu sira, bele aumenta efetividade, ne’ebé hosi inisiál iha ekipa kompostu hosi ema na’in-10, bele aumenta to’o 20, maibé daudaun iha ona ekipa 15.

“Ekipa 10 efetivamente konsentra iha Dili no lima bele apoia mós ekipa hosi munisípiu sira hanesan halo ba iha cluster Fatumean nian. Hosi pilár III rasik presiza reforsu médiku, reforsa rekursu operasionál hanesan ambulánsia no viatura operasionál,” nia akresenta.

Aleinde ne’e, intensifika serka, ne’ebé hahú loron 24 previstu to’o ohin 31 marsu, ho rigór no iha kontrolu iha postu ne’ebé monta iha Metinaro, mota-ulun, Marabia, no Portu Dili, nune’e mós iha Tasi-tolu, reforsa ho Unidade Espesiál Polísia atubele iha kontrolu di’ak.

Nune’e mós, rigór iha kontrolu dispersaun algromerasaun ba ema ne’ebé mak halibur, ne’ebé mak tenta halo dispersaun atu hamosu dezintendimentu balun maibé bele ultrapasa situasaun ne’e.

“Rigór iha medida sikuritária, katak halo nafatin vizilánsia konstante, partullamentu, observa sirkulasaun populasaun iha espasu públiku, koloka Polísia line iha rezidente suspeitu ou sira ne’ebé maka diskonfia hanesan kontatu rastreiu no halo monitorizasaun ba close contact sira ne’ebé mak halo ona teste swab, inklui eforsa pilár III atu foti suspeitu sira,” nia hatutan.

Tuir Komodoro Donaciano Costa Gomes, hosi kazu pozitivu ne’ebé aprezenta hosi pilár, iha laboratóriu tenke iha sinkronizasaun intermu entrada no saída kazu iha tempu real ida pur ida ho nune’e bele hatene ona katak ekipa kasadór (pilár III) bele halo rastreamentu kontatu to’o jerasaun hira.

“Iha sistema prosesamentu laboratóriu, ami halo vizita ida ba laboratóriu ne’ebé insialmente iha laboratóriu ida de’it ho sistema prosesamentu ida de’it, depois oras traballu turnu ida de’it. Ami husu atu tripila turnu katak laboratóriu ida halo turnu tolu, hafoin ami mós husu atu monta tan laboratóriu ida, halo laboratóriu rua ho turnu tolu ba kada laboratóriu, signifika sé iha karik lapsu kada turnu ou turnu ida hetan karik infesaun ba vírus, turnu rua sei bele funsiona,” nia sujere.

Nia mós nota katak iha fatór balun bele provoka sistema, bainhira kontrola fraku iha fronteira, hakiduk ba kombate COVID-19, falta reazente iha laboratóriu, falta rekursu umanu, falta espasu ba izolamentu no kuarentena, la suspende entrada internasionál ba ema, permanese agrupamentu ema ho halibur malu nafatin, tanba ne’e foti serka sanitária totál imediatu iha fatin ne’ebé mak sei vulnerável, laiha kontrolu di’ak ba auto kuarentena, ba auto izolamentu, nune’e mós instituisaun esensiál Estadu nia ne’ebé hetan kontájiu, ida ne’e mós bele kontribui ba lapsu sistema kombate ne’ebé mak estabelese.

“Kuandu iha lapsu iha sistema, risku ba transmisaun lokál bele hakat ona ba transmisaun komunitária, no bainhira iha transmisaun komunitária katak sé ita iha persentajen ema na’in-haat ne’ebé mak ita la konsege kontrola diáriamente durante loron 14, bele aumenta nível to’o na’in-54, ne’ebé bainhira to’o númeru ne’e bele tama iha nível komunitária, kada loron iha ema na’in-haat maka lakonsege kontrola kuandu multiplika ba munisípiu hotu ita iha ema na’in-728 ba loron 14,” nia informa.

Tuir nia, kuandu halo avaliasaun estratejia kombate maka identifika 429 kazu iha Dili to’o loron 30 marsu 2021, mekanizmu kontatu besik no vizilánsia sintinela ne’e efetivu tebes maibé tanba númeru ne’e sa’e no razaun balun tanba presiza halo sinkronizasaun di’ak entre traballu pilár, liuliu pilár III, ne’ebé hanesan pilárb halo kontatu hodi kolekta amostra hosi pozitivu sira no lori ba laboratóriu halo analiza hodi identifika pozivitu ou lae.

 “Iha pilár rua ne’e tenke iha mínimu tempu reál hanesan, sé tama kazu ida ohin tenke sai kedas rezultadu kazu ida ohin nian, signifika filafali ba pilár III atubele buka kedas prezumível sira ne’ebé maka infetadu,” nia salienta.

Mekanizmu di’ak to’o agora mak vizilánsia sentinela no rastreamentu kontatu 

Koordenadór Estadu-Maiór Sala Situasaun CIGC, Komodoro Donaciano Costa Gomes ‘Pedro Klamar Fuik’, hateten daudaun aplika auto kuarentena no auto izolamentu tuir prosedimentu klínika ne’ebé mak Ministériu Saúde aprezenta.

Hosi avaliasaun estratéjia kombate ne’ebé mak iha, mekanizmu vizilánsia sintinela no rastreamentu kontatu di’ak to’o agora.

“Katak ita halo nafatin métodu ne’e ba kazu infetante hotu. Haree filafali ba tátika kombate ho rigór, halo melloramentu ba sistema prosesamentu amostra hosi pilár V nia baze, konjuga sinerjia di’ak entre pilár III, V, VI, VII ho sira seluk tan inklui Sala Situasaun, no intensifika serka sanitária,” nia subliña.

Koodenadór Estadu-Maiór ne’e hateten, objetivu imediatu operasionál mak atu kontein nível transmisaun no kontrola kazu pozitivu iha Dili, ne’ebé presiza asaun rápidu tanba asaun ne’e mak bele iha rezultadu efetivu.

Enkuantu, objetivu estratéjiku, halo revizaun ba objetivu estratéjiku maka redúz nafatin númeru produsaun kazu COVID-19 iha rai-laran, ne’ebé redúz ba 1%, halo melloramentu ba iha sistema, konjuga sinerjiahotu ne’ebé mak iha no intensifika serka.

“Katak sinkroniza kazu pozitivu ne’ebé maka identifikadu iha laboratóriu, inklui halo mós intensifikasaun ba atividade kontaktu besik,” nia hatutan.

Jornalista: Antónia Gusmão

Editora: Julia Chatarina

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here